ΑΡΘΡΑ

Ευρωπαϊκά ημίμετρα

Δημοσίευση 23 Δεκεμβρίου 2010, 13:15 / Ανανεώθηκε 27 Ιουνίου 2013, 14:55
Ευρωπαϊκά ημίμετρα
Facebook Twitter Whatsapp

του Χρήστου Χατζηεμμανουήλ*

Η ανάγνωση των Συμπερασμάτων της Συνόδου Κορυφής της Ε.Ε. μόνο σε θλιβερά συμπεράσματα μπορεί να οδηγήσει ως προς τη βούληση και την ικανότητα της πολιτικής Ευρώπης να αντιμετωπίσει την κρίση δημοσίου χρέους, που από τη χώρα μας διά μέσου της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας απειλεί πλέον να εξαπλωθεί και στην Ισπανία.

του Χρήστου Χατζηεμμανουήλ*

Η ανάγνωση των Συμπερασμάτων της Συνόδου Κορυφής της Ε.Ε. μόνο σε θλιβερά συμπεράσματα μπορεί να οδηγήσει ως προς τη βούληση και την ικανότητα της πολιτικής Ευρώπης να αντιμετωπίσει την κρίση δημοσίου χρέους, που από τη χώρα μας διά μέσου της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας απειλεί πλέον να εξαπλωθεί και στην Ισπανία.

Ασφαλώς, οι Ευρωπαίοι ηγέτες ενέκριναν τη δημιουργία ενός μόνιμου Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ΕΜΣ). Για τον σκοπό αυτό, θα τροποποιηθεί άμεσα η Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ε.Ε. διά της προσθήκης ειδικής αναφοράς. Από το 2013 και μετά, ο νέος ΕΜΣ θα παρέχει στήριξη, πάντοτε υπό αυστηρούς όρους, σε όποια χώρα της Ευρωζώνης αντιμετωπίζει αδυναμία αναχρηματοδότησης του χρέους της. Ακόμη, προκειμένου η ευρωπαϊκή και παγκόσμια κοινή γνώμη και κυρίως οι αγορές να λάβουν ένα μήνυμα σύμπνοιας και αποφασιστικότητας, οι ηγέτες διαβεβαίωσαν ότι είναι έτοιμοι να κάνουν ό,τι είναι απαραίτητο, προκειμένου να μη διαταραχθεί η χρηματοοικονομική σταθερότητα του συνόλου της Ευρωζώνης και να ξαναμπεί η Ευρώπη σε τροχιά βιώσιμης ανάπτυξης.

Ολα καλά, λοιπόν; Κάθε άλλο! Διότι μια πιο προσεκτική εξέταση αποκαλύπτει ότι για μία ακόμη φορά η ευρωπαϊκή ηγεσία δεν κατόρθωσε να καταλήξει παρά σε ημίμετρα και «λύσεις» χωρίς ιδιαίτερη αξιοπιστία.
Τα αποτελέσματα της Συνόδου Κορυφής απηχούν σαφέστατα τις γερμανικές αντιλήψεις περί του πρακτέου. Ετσι, ο ΕΜΣ θα αποτελεί προέκταση του σημερινού, προσωρινού Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΕΤΧΣ), με τους σημερινούς περιορισμούς, αλλά και νέα σημαντικά ελαττώματα.
•     Κυριότερο εξ αυτών είναι η πρόβλεψη περί επιβολής ζημιών στους μελλοντικούς ιδιώτες ομολογιούχους σε περίπτωση ενεργοποίησης του ΕΜΣ. Αυτό προβλέπεται να οδηγήσει σε δραστική μείωση της ζήτησης για ομόλογα των ασθενέστερων κρατών και υψηλότερα επιτόκια, καθιστώντας έτσι δυσκολότερη την επανάληψη του δανεισμού από τις αγορές.
•     Δεύτερο μεγάλο ελάττωμα είναι η έλλειψη αυτοματισμού σε σχέση με την παροχή βοήθειας στα κράτη που την χρειάζονται. Κάθε φορά που κάποιο κράτος-μέλος θα προσφεύγει στο ΕΜΣ, η λήψη ομόφωνης αποφάσεως από την Ευρωομάδα θα αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την παροχή βοήθειας. Αυτό γεννά φόβους ότι η βοήθεια θα εξαρτάται πάντοτε από απρόβλεπτους πολιτικούς παράγοντες.
•     Τρίτον, παρότι δεν υπάρχει ρητή διατύπωση ότι η προσφυγή στον ΕΜΣ αποτελεί έσχατη λύση («ultima ratio», κατά την έκφραση που χρησιμοποίησε η κ. Μέρκελ σε σχέση με το ελληνικό πακέτο στήριξης), και στο σημείο αυτό η γερμανική λογική υιοθετείται επί της ουσίας. Ετσι, η ενεργοποίηση του ΕΜΣ θα είναι δυνατή σε περιπτώσεις που η αδυναμία πρόσβασης ενός κράτους στις αγορές είναι ήδη αποδεδειγμένη ή πάντως επικείμενη. Αντιθέτως, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ο ΕΜΣ θα είναι διαθέσιμος για προληπτικούς λόγους (κατά το παράδειγμα των «διευθετήσεων ετοιμότητας διάθεσης» ή των «εύκαμπτων πιστωτικών ορίων» του ΔΝΤ). Ακόμη χειρότερα, ενδέχεται ο ΕΜΣ να μην ενεργοποιηθεί υπέρ ενός κράτους που αντιμετωπίζει πρόβλημα ρευστότητας, εάν δεν διαφαίνεται κίνδυνος διασυνοριακής μετάδοσης της κρίσης: η προτεινόμενη τροποποίηση της Συνθήκης προβλέπει ότι ο μηχανισμός θα ενεργοποιείται «εάν αυτό είναι αναγκαίο για τη διαφύλαξη της σταθερότητας της Ζώνης του Ευρώ στο σύνολό της».
Κατά τα λοιπά, δεν συζητήθηκε η αύξηση του ποσοτικού μεγέθους του ΕΤΧΣ, το οποίο στις σημερινές του διαστάσεις δεν αρκεί για να στηρίξει την Ισπανία, αν αυτή χρειαστεί βοήθεια κατά τους επόμενους μήνες. Ούτε, βέβαια, δρομολογήθηκε η έκδοση ευρωομολόγου. Το θέμα συζητήθηκε ατύπως στο περιθώριο της συνόδου.
Τέλος, δεν συζητήθηκε η όλο και πιο διαδεδομένη στους οικονομικούς κύκλους θέση, ότι οι διεθνείς οικονομικές ανισορροπίες έχουν δύο πλευρές και, συνεπώς, ο μακροοικονομικός συντονισμός για τη διόρθωση των ανισορροπιών στα ισοζύγια πληρωμών των κρατών-μελών δεν μπορεί να περιορίζεται στην άσκηση πίεσης προς τις ελλειμματικές χώρες να υλοποιήσουν αυστηρά προγράμματα προσαρμογής, αλλά πρέπει να περιλαμβάνει και διορθωτικές κινήσεις από τις πλεονασματικές χώρες, όπως η Γερμανία, οι εμπορικές και μισθολογικές πολιτικές των οποίων συμβάλλουν στο πρόβλημα.
Από την πλευρά τους, οι αγορές παρατηρούν με δυσφορία την απόσταση μεταξύ ρητορικής και ουσίας. Με στοιχειωδώς προσεκτική εξέταση, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα ημίμετρα όχι μόνον δεν αρκούν για την επίλυση των βαθύτερων προβλημάτων, αλλά, ακόμη χειρότερα, αποδεικνύουν την έλλειψη συναίνεσης για ριζικές και οριστικές λύσεις. Και αντιδρούν αρνητικά, δοκιμάζοντας τις αντοχές του ευρωπαϊκού συστήματος και πιέζοντας για πιο ξεκάθαρες τοποθετήσεις.
Ενας λόγος για την κατάσταση αυτή είναι ότι ο κάθε σημαντικός παίκτης στην ευρωπαϊκή πολιτική σκακιέρα δρα βάσει διαφορετικών κινήτρων και απευθύνεται σε διαφορετικό κοινό. Ειδικότερα, οι πολιτικοί ηγέτες των μεγάλων κρατών-μελών, όπως η Γερμανία, παλινδρομούν μεταξύ των αναγκαιοτήτων του εσωτερικού πολιτικού μετώπου, αφ’ ενός, και της πανευρωπαϊκής προοπτικής, αφ’ ετέρου.
Επιπλέον, κάθε θεσμικός παράγων, συμμετέχοντας στο παιγνίδι από τη σκοπιά της ιδιαίτερης, και πάντοτε περιορισμένης, αρμοδιότητάς του, προωθεί διαφορετικές προτεραιότητες και στοχεύσεις. Και, όπως είναι λογικό, προσπαθεί να αποτρέψει την επιβολή βαρών στον ίδιο ή το ειδικό κοινό του και να μετακυλίσει την ευθύνη για την επίλυση των προβλημάτων σε άλλα επίπεδα και θεσμούς.
Παρατηρήσαμε, έτσι, τις τελευταίες εβδομάδες του Νοεμβρίου Ευρωπαίους πολιτικούς, από τον κ. Μπαρόζο ώς τη γερμανική κυβέρνηση, να δηλώνουν «βέβαιοι» ότι η ΕΚΤ θα παίξει σημαντικό ρόλο στη σταθεροποίηση της κατάστασης. Τι άλλο ήταν αυτό, παρά μία έμμεση προτροπή προς την κεντρική τράπεζα να επεκτείνει το πρόγραμμα αγοράς κρατικών ομολόγων και, συνεπώς, να εκτονώσει τις πιέσεις προς τα κράτη της περιφέρειας, «νομισματοποιώντας» το δημόσιο χρέος τους;
Η προσπάθεια έπεσε στο κενό. Η ΕΚΤ αύξησε τις αγορές ομολόγων, ανεβάζοντας έτσι τη συνολική ποσότητα τίτλων του ελληνικού, ιρλανδικού και πορτογαλικού δημοσίου στο χαρτοφυλάκιό της στα 72 δισ. ευρώ. Πλην όμως, έσπευσε να απαιτήσει τον διπλασιασμό του εταιρικού της κεφαλαίου από τα 5,8 στα 11,6 δισ. ευρώ, προκειμένου να έχει αρκετό «λίπος» για την απορρόφηση των ζημιών που θα μπορούσε να υποστεί από ενδεχόμενη αναδιάρθρωση του χρέους των περιφερειακών χωρών. Η απλή αριθμητική λέει ότι, σε περίπτωση «κουρέματος» της τάξεως του 20%, ακόμη και το νέο επίπεδο ιδίων κεφαλαίων της ΕΚΤ θα ήταν ανεπαρκές για την κάλυψη των απωλειών στο υπάρχον χαρτοφυλάκιο ομολόγων. Με άλλα λόγια, ανοίγοντας τη συζήτηση περί καλύψεως με ίδια κεφάλαια των επενδυτικών κινδύνων που έχει αναλάβει αγοράζοντας ομόλογα της περιφέρειας, η ΕΚΤ εμμέσως δηλώνει ότι δεν σκοπεύει να διευρύνει περαιτέρω το πρόγραμμα αγοράς ομολόγων! Πετάει έτσι το μπαλάκι πίσω στη Γερμανία - που όμως, με τη σειρά της, αρνείται να είναι αυτή που θα αναλάβει το κόστος της πτωχεύσεως των χωρών της περιφέρειας μέσω της αύξησης των εγγυήσεων προς το ΕΤΧΣ.
Φαύλος κύκλος μετάθεσης ευθυνών, που απογοητεύει και ανησυχεί τις αγορές! Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που η Σύνοδος Κορυφής ολοκληρώθηκε με ριζική υποβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ιρλανδίας από τη Moody’s, προειδοποιήσεις για υποβάθμιση της Ισπανίας και της Ελλάδας και άνοδο των spreads.
Εάν η Ισπανία βρεθεί τις επόμενες εβδομάδες στο μάτι του κυκλώνα, το βέβαιο είναι ότι τόσο ο κ. Τρισέ όσο και η κ. Μέρκελ θα πρέπει να λάβουν τις τελικές αποφάσεις τους. Και κάποιος εκ των δύο, αν όχι και οι δύο, θα πρέπει να υποχωρήσει ατάκτως από τις μέχρι σήμερα «κόκκινες γραμμές» του. Διαφορετικά, η αποσάθρωση της Ευρωζώνης θα είναι πλήρης. Θα δοκιμάσουν οι αγορές τις αντοχές των Ευρωπαίων;
* Δικηγόρος, καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς, επισκ. καθηγητής London School of Economics.