Συνέντευξη στον Σίμο Χριστοφάκη Σαρρή

Μια απολαυστική συνάντηση εξηντάρηδων που αναπολούσαν τα παιδικά τους χρόνια μαζί με τις υπογραφές του Μικρού Ήρωα και του Στέλιου Ανεμοδουρά που αυτά φέρουν, όπως και μερικά σκονισμένα τεύχη του ομώνυμου παιδικού διηγήματος κάτω από στοίβες βιβλίων στην αποθήκη, μου δημιούργησαν ένα αίσθημα γλυκιάς μελαγχολίας και την διάθεση ενός ταξιδιού στο χρόνο.

Ένα τέτοιο ταξίδι είναι ανεκτίμητης αξίας και θα μου επέτρεπε όχι μόνον να συλλέξω πληροφορίες αλλά, αν και γέννημα θρέμμα των 90’s, να ζήσω για λίγο την παιδική αθωότητα και τον τρόπο διασκέδασης των παλαιότερων γενεών. «Καπετάνιος» σε αυτό το ταξίδι δέχτηκε να είναι ο εγγονός του Στέλιου Ανεμοδουρά, Λεωκράτης. Αυτός που συνεχίζει την οικογενειακή παράδοση των κόμικς διατηρώντας τον εκδοτικό οίκο «Μικρός Ήρως».

Για εσάς ο Στέλιος Ανεμοδουράς και ο Γιώργος Θαλάσσης συσχετίζονται ως πρόσωπα;

Σίγουρα! Θα λέγαμε ότι ο Γιώργος Θαλάσσης και ό,τι πρέσβευε ήταν αυτό που ονειρευόταν να είναι ο Στέλιος Ανεμοδουράς (1917-2000). Ήταν κατά κάποιο τρόπο ο κρυφός του πόθος. Θα ήθελε να είναι αυτός ένας «Μικρός Ήρωας».

Ποιες είναι οι αναμνήσεις και οι εικόνες σας ως παιδί από το παππού σας Στέλιο Ανεμοδουρά;

Μόνο όμορφες! Ένας άνθρωπος που είχε απάντηση σχεδόν σε ό,τι τον ρωτούσες. Αγαπούσε το διάβασμα, ήταν τρόπος ζωής για αυτόν. Θα έλεγα ότι γεννήθηκε για να διαβάζει και για να γράφει. Από το 1992 έως και το 2000 όταν έφυγε από τη ζωή ζούσαμε μαζί. Όταν επέστρεφε από το γραφείο, αφού ξεκουραζόταν, διάβαζε ατελείωτες ώρες, συνήθως ξένα βιβλία.

Η ενασχόληση σας με τον εκδοτικό οίκο αποτελεί και ένα φόρο τιμής σε αυτόν;

Σίγουρα η ενασχόληση μου με τις εκδόσεις αποτελεί φόρο τιμής στον παππού μου και εμπεριέχει αρκετό συναίσθημα. Εγώ αποτελώ την τρίτη γενιά αυτής της δραστηριότητας, καθώς προηγήθηκε η δεύτερη με τον γιο του Στέλιου Ανεμοδουρά, Γιώργο και τη σύζυγο του, Αικατερίνη.

Πως γεννήθηκαν στο μυαλό του Στέλιου Ανεμοδουρά οι χαρακτήρες του βιβλίου "Μικρός Ήρωας";

Μόλις ξέσπασε ο πόλεμος, ο Στέλιος Ανεμοδουράς ήταν από τους πρώτους καταζητούμενους στη λίστα των Γερμανών, λόγω ενός υπομνήματος κατά του Χίτλερ που είχε γράψει. Το γεγονός αυτό τον ανάγκασε να αποτραβηχτεί στη Σίφνο, μέχρι σχεδόν και το τέλος του Πολέμου. Η Σίφνος ήταν τότε Ιταλοκρατούμενη. Εκεί είχαν φτιάξει μια μικρή αντιστασιακή οργάνωση και δίνανε πληροφορίες στο Στρατηγείο μέσω ενός Νεοζηλανδού ασυρματιστή, που ήταν κρυμμένος στο βουνό. Πιστεύω ότι οι εμπειρίες στη Σίφνο την περίοδο της Κατοχής, χαράχτηκαν βαθιά μέσα του και τον επηρέασαν στο γράψιμο και την αποτύπωση του Μικρού Ήρωα. Ωστόσο, πριν από το Μικρό Ήρωα, ο Στέλιος Ανεμοδουράς είχε κάνει το “φροντιστήριο” του, όπως συνήθιζε να λέει, στο περιοδικό ΜΑΣΚΑ του Απόστολου Μαγγανάρη. Εκεί δούλεψε ως επιμελητής, μεταφραστής και συγγραφέας ιστοριών και εκεί έμαθε τις βασικές τεχνικές αφήγησης.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πριν το Μικρό Ήρωα (1953), ο Στέλιος Ανεμοδουράς είχε γράψει και άλλα αναγνώσματα, μερικά από τα από οποία μακροημέρευσαν όπως ο Υπεράνθρωπος (1951, 96 τεύχη) και άλλα όχι τόσο επιτυχημένα, όπως το ΤΟΞΟ (1950, 20 τεύχη). Κανένα βέβαια δεν μπορεί να συγκριθεί με τον Μικρό Ήρωα που έφτασε τα 798 τεύχη σε μορφή αναγνώσματος και τα 68 σε μορφή κόμικς. Να σημειωθεί πάντως ότι ο Μικρός Ήρως δεν είναι δημιούργημα μόνο του Στέλιου Ανεμοδουρά, αλλά και του σκιτσογράφου, Βύρωνα Απτόσογλου (1921-1990) που αποτύπωσε μοναδικά τους χαρακτήρες του.

Ο Σπίθας, ο χαρακτήρας του οποίου ενσαρκώθηκε με μεγάλη επιτυχία από το Δημήτρη Πιατά σε θεατρική παράσταση το 2001, ήταν ένα παιδί πιθανότατα με νοητική στέρηση. Πως αντιμετωπίστηκε η προβολή ενός τέτοιου ήρωα στη τότε εποχή;

Ο Σπίθας ήταν όντως ένα παιδί με νοητική στέρηση, όμως στην πραγματικότητα ήταν και ο πιο αγαπητός ήρωας. Αφελής στα όρια της βλακείας και αχόρταγος, έδινε πάντα την χιουμοριστική νότα, χωρίς όμως να παύει να είναι αποτελεσματικός.

Σε ποιες ηλικίες απευθυνόταν το περιοδικό;

Το περιοδικό απευθυνόταν στις ηλικίες 11-15 αρχικά. Στη συνέχεια όμως διαβαζόταν και από μεγαλύτερες ηλικίες, κάτι που οδήγησε τον σκιτσογσογλου στοκιτσογχεια όμως διαβαζιβαζράφο Βύρωνα Απτόσογλου στο να παρουσιάζει πιο ενήλικους τους ήρωες στα σκίτσα του. Επίσης, παρότι ήταν ένα κατεξοχήν αγορίστικο περιοδικό, διαβάστηκε και αγαπήθηκε και από κορίτσια ίδιας ηλικίας, που άλλωστε δεν είχαν τότε δικά τους αποκλειστικά περιοδικά.

Ποια ήταν η προσπάθεια και ποιος ο στόχος του συγγραφέα (δεδομένου του ότι είχε περάσει η τρομακτική γερμανική κατοχή και ο οδυνηρός εμφύλιος) μέσα από τη δημιουργία του χαρακτήρα του Γιώργου Θαλάσση;

Ο Στέλιος Ανεμοδουράς συνήθιζε να λέει «είχα μια έφεση στο γράψιμο και ήθελα να γράψω ευγενή πράγματα». Η πραγματικότητα είναι ότι, έχοντας ένα ξεχωριστό ταλέντο στη συγγραφή, αντιλήφθηκε από πολύ νωρίς ότι θα μπορούσε να ζήσει από αυτό. Έτσι, παράλληλα με τη δημοσιογραφία, ξεκίνησε και τη συγγραφή λαϊκών αναγνωσμάτων για να συμπληρώνει το εισόδημα του. Ήταν όμως ένας άνθρωπος που δινόταν ολοκληρωτικά σε ό,τι έκανε. Με το Μικρό Ήρωα κατάφερε να δώσει τον καλύτερο του εαυτό. Το μεγαλύτερο του παράσημο ωστόσο ήταν όταν του έλεγαν ότι έμαθε δυο ολόκληρες γενιές να γράφουν εκθέσεις, κάτι το οποίο είναι απόλυτα αληθές άλλωστε.

Ο Μικρός Ήρως πρόβαλλε το ιδανικό της αυτοθυσίας για το κοινό καλό, την αγάπη για την Ελευθερία και την Ελλάδα, αλλά και το σεβασμό για τον αντίπαλο. Πάνω απ’ όλα όμως Μικρός Ήρως σημαίνει αντίσταση σε κάθε μορφή καταπίεσης. Ήταν κάτι που πίστευε πολύ ο Στέλιος Ανεμοδουράς. Η ίδια η ζωή είναι όπως έλεγε «αντίσταση» και κάθε μορφή υποχώρησης φέρνει την ήττα.

 

Πως είχε αντιμετωπίσει ο Στέλιος Ανεμοδουράς την αναπαράσταση του Μικρού Ήρωα μέσα από τους στίχους του τραγουδιού του Λουκιανού Κηλαηδόνη?

Το τραγούδι ακούστηκε για πρώτη φορά το 1976, όταν το Ελεύθερο Θέατρο παρουσίασε στο Άλσος Παγκρατίου το έργο «Το τραμ το τελευταίο». Ήταν ιδιαίτερα περήφανος που το έργο του έγινε τραγούδι από έναν καταξιωμένο καλλιτέχνη όπως ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, με τον οποίο είχε άριστες σχέσεις.

Τι σας έχει αναφέρει για το υπόμνημά του για το Χίτλερ ως 19χρονος φοιτητής νομικής;

Ο Στέλιος Ανεμοδουράς ήταν υπεύθυνος Τύπου της ΟΚΝΕ (σ.σ. πρώτη οργάνωση νεολαίας του ΣΕΚΕ μετέπειτα ΚΚΕ). Στο υπόμνημα ανέφερε πως η λύση στο πρόβλημα του ναζισμού θα δινόταν μόνο με τη δολοφονία του Χίτλερ και των πρωτοκλασάτων στελεχών του NDSAP. Μου είχε εξιστορήσει με λεπτομέρειες το συμβάν όταν πιάστηκε από την ασφάλεια του Μανιαδάκη, για το υπόμνημα αυτό. Τον κρατούσαν επί μέρες στην ασφάλεια και τον βασάνισαν, αλλά αυτός δεν έδωσε ποτέ το όνομα ενός φίλου του που είχε γράψει μια παρόμοια αναφορά. Όταν ένας αρχιφύλακας, ονόματι Ιακωβίδης, άρχισε να τον χτυπάει αλύπητα για να ομολογήσει, αυτός αντέδρασε σαν αγρίμι, τον πέταξε κάτω και ο αρχιφύλακας άρχισε να φωνάζει βοήθεια! Στην πραγματικότητα, όλη η ασφάλεια του έβγαλε το καπέλο, καθώς ο Ιακωβίδης ήταν μισητός σε όλους. Λίγες μέρες αργότερα τον άφησαν ελεύθερο! Το γεγονός αυτό ήθελε να το εκδώσει μάλιστα και το έχουμε σε χειρόγραφη μορφή, καθώς είχε αρχίσει να το γράφει προς το τέλος της ζωής του.

Λόγω αυτού του υπομνήματος, μόλις ξέσπασε ο Πόλεμος, ήταν από τους πρώτους καταζητούμενους στη λίστα των Γερμανών. Τον Απρίλιο του 1941, όταν οι Γερμανοί μπαίνουν στην Ελλάδα, ο Στέλιος Ανεμοδουράς έκανε την στρατιωτική του θητεία, όντας υπεύθυνος στην Επιτροπή Απαλλαγών. Ήταν ο τελευταίος που έφυγε από τα γραφεία της ΣΔΑ, καίγοντας όλα τα αρχεία που δεν έπρεπε να βρουν οι Γερμανοί. Αμέσως μετά έφυγε από το στρατηγείο και φορώντας πολιτικά για να μην συλληφθεί, μπήκε σε ένα καΐκι με προορισμό τη Σίφνο, όπου δούλευε ο πατέρας του ως Τελώνης και έμεινε μέχρι σχεδόν και το τέλος του Πολέμου.

Ο Μικρός Ήρωας και τα κόμματα της Αριστεράς

Ποια η στάση της ισχυρής τότε αριστεράς της εποχής απέναντι στη μεγάλη αποδοχή του Μικρού Ήρωα από τη νεολαία;

Η αριστερά πίεζε τον Ανεμοδουρά να κάνει τον Γιώργο Θαλάσση, μέλος της Ε.Π.Ο.Ν. (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων). Όμως ο Ανεμοδουράς ήθελε το ανάγνωσμα να έχει έναν ενωτικό χαρακτήρα και έτσι δεν περιείχε πολιτικές αποχρώσεις. Στο σύμπαν του, ήταν όλοι πατριώτες που αντιστέκονταν στον Γερμανικό Ζυγό. Αυτό ήταν μια ακόμη σημαντική διάσταση, της μεγάλης απήχησης που είχε.

Υπάρχει ένας αστικός μύθος της εποχής πως ο Μικρός Ήρωας αποτέλεσε  παρ’ ολίγον αφορμή διπλωματικού επεισοδίου ανάμεσα σε Ελλάδα και Μεγάλη Βρετανία. Ισχύει;

Ο Μικρός Ήρως είχε γίνει ευαγγέλιο για τα μέλη της ΕΟΚΑ, κάτι το οποίο δεν άρεσε στους Βρετανούς αποικιοκράτες , οι οποίοι έδωσαν εντολή για να απαγορευτεί η κυκλοφορία του στην Κύπρο. Να σημειωθεί ότι το ανάγνωσμα είχε εξίσου μεγάλη επιτυχία και στην Κύπρο. Τότε ο Στέλιος Ανεμοδουράς, απευθυνόμενος στη βρετανική πρεσβεία τους απείλησε ότι σε περίπτωση απαγόρευσης του αναγνώσματος, στα προσεχή τεύχη θα παρουσίαζε Άγγλο ως κατάσκοπο των Γερμανών. Αποτέλεσμα; Οι Βρετανοί όντως θορυβήθηκαν και επέτρεψαν ξανά την κυκλοφορία του περιοδικού.

Χειρόγραφο του Στέλιου Ανεμοδουρά για τον Μικρό Ήρωα

 

Ο Στελιος Ανεμοδουράς, ένας "αιώνιος έφηβος" που μέσα από τους χαρακτήρες που δημιούργησε στα κόμικς και μέσα από τις καταστάσεις τις οποίες πέρασε, έζησε τόσες ζωές σε μια, πως θα στεκόταν απέναντι στη σημερινή κατάσταση της χώρας και πως θα ήταν ο Γιώργος Θαλάσσης σαν ήρωας του σήμερα εάν ο Μικρός Ήρωας ξαναγραφόταν?

Αν και η σημερινή γενιά περνάει πολύ δύσκολα, είναι βέβαιο ότι οι γενιές που ζήσανε τις δεκαετίες του ’40 και του ’50 θα περνούσαν αρκετά πιο δύσκολα... Τότε ο βιοπορισμός ήταν βασικό πρόβλημα και η φράση «δεν έχω να φάω» είχε κυριολεκτική έννοια, τουλάχιστον για κάποιους. Έχοντας λοιπόν βιώσει τέτοιου είδους καταστάσεις, πιστεύω ότι ο Στέλιος Ανεμοδουράς σίγουρα θα έκανε την κριτική του για τα κακώς κείμενα του σήμερα, αλλά παράλληλα θα ήταν αισιόδοξος για το μέλλον. Όπως άλλωστε ήταν και ο Γιώργος Θαλάσσης που στις δύσκολες στιγμές συνήθιζε να μονολογεί «όσο ζω ελπίζω”.

Στο δεύτερο σκέλος της ερώτησης σας, αρμόδιος να απαντήσει θα ήταν μόνο ο Στέλιος Ανεμοδουράς, ως συγγραφέας του αναγνώσματος. Σε ανάλογη ερώτηση που του είχαν κάνει πάντως απάντησε ότι για αυτόν ο Μικρός Ήρωας δεν θα μπορούσε να μεταφερθεί στο σήμερα, ανήκει σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο και το σύμπαν του θα πρέπει να μείνει εκεί. Καινούργιες ιστορίες, ωστόσο, του Μικρού Ήρωα έχουν γραφτεί από το συγγραφέα Γιώργο Βλάχο και τον σκιτσογράφο Κώστα Φραγκιαδάκη. Τον Απρίλιο του 2017 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις μας (ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΙΚΡΟΣ ΗΡΩΣ) το βιβλίο «Ο Μικρός Ήρως – Η Ακρόπολη Κινδυνεύει» που περιλαμβάνει 5 νέες ιστορίες από τους συγκεκριμένους δημιουργούς.