Η ιστορία των υπηρεσιακών κυβερνήσεων στην Ελλάδα - Από τον Μωραϊτίνη στη... Θάνου

Η ιστορία των υπηρεσιακών κυβερνήσεων στην Ελλάδα - Από τον Μωραϊτίνη στη... Θάνου

Πλούσια είναι η ιστορία των υπηρεσιακών κυβερνήσεων στην Ελλάδα, με τις ρίζες του θεσμού να εντοπίζονται πολλά χρόνια πίσω.

Υπηρεσιακή ονομάζεται η κυβέρνηση, η οποία δεν έχει εκλεγεί ούτε έχει λάβει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή, αλλά έχει αναλάβει προσωρινά, με το σκοπό να διενεργήσει βουλευτικές εκλογές. Κατά κανόνα, μάλιστα, δεν απαρτίζεται από πολιτικά πρόσωπα, αλλά από προσωπικότητες του δημόσιου βίου.

Ο θεσμός της υπηρεσιακής κυβέρνησης συστηματοποιήθηκε τα μεταπολεμικά χρόνια, μέχρι και τη δεκαετία του '90, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι ο απερχόμενος πρωθυπουργός δεν θα χρησιμοποιήσει τον κρατικό μηχανισμό για να επηρεάσει την εκλογική διαδικασία.

Σημειώνεται πως ο συγκεκριμένος θεσμός δεν προβλεπόταν από κανένα ελληνικό Σύνταγμα. Ωστόσο, το Σύνταγμα της Ελλάδας, μετά την αναθεώρησή του το 1986, προβλέπει την υπηρεσιακή κυβέρνηση (χωρίς να χρησιμοποιεί το συγκεκριμένο όρο) μόνο σε μία περίπτωση:

Όταν κανένα κόμμα δεν κατορθώνει να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση είτε μετά από εκλογές είτε μετά την απαλλαγή της προηγούμενης κυβέρνησης από τα καθήκοντά της λόγω παράιτησής της ή απόσυρσης της εμπιστοσύνης της Βουλής. Αν κανένα κόμμα δεν μπορέσει να σχηματίσει κυβέρνηση που να απολαύει της εμπιστοσύνης της Βουλής, τότε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, σύμφωνα με το άρθρο 37 παρ. 3 του Συντάγματος, επιδιώκει το σχηματισμό Κυβέρνησης από όλα τα κόμματα της Βουλής για τη διενέργεια εκλογών και διαλύει τη Βουλή. Αν ούτε αυτό καταστεί δυνατόν, τότε αναθέτει στον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας ή του Αρείου Πάγου ή του Ελεγκτικού Συνεδρίου το σχηματισμό Κυβέρνησης όσο το δυνατόν ευρύτερης αποδοχής, για να διενεργήσει εκλογές, και διαλύει τη Βουλή. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έχει τη διακριτική ευχέρεια να επιλέξει ποιον θα διορίσει πρωθυπουργό ανάμεσα στους Προέδρους των τριών ανώτατων δικαστηρίων της χώρας, με γνώμονα πάντα την όσο το δυνατόν ευρύτερη αποδοχή του.

Η ιστορία των υπηρεσιακών κυβέρνησεων

Κυβέρνηση Αριστείδη Μωραϊτίνη

O εξαναγκασμός σε παραίτηση της κυβέρνησης του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου από τον βασιλιά Γεώργιο Α', επειδή διαφώνησε με την πολιτική του πρωθυπουργού για το Κρητικό ζήτημα, καθιστούσε αναγκαία την προσφυγή στις κάλπες. Έτσι, στις 20 Δεκεμβρίου 1867 διορίστηκε η πρώτη υπηρεσιακή κυβέρνηση («άχρους» κατά την ορολογία της εποχής), υπό τον πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Αριστείδη Μωραϊτίνη (1806-1875). Μετά την ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης, ορισμένα από τα μέλη της έθεσαν όρο να διατηρήσουν τα υπουργεία και μετά τις εκλογές. Αυτό δεν έγινε αποδεκτό από τον ανώτατο άρχοντα και η κυβέρνηση Μωραϊτίνη παραιτήθηκε στις 25 Ιανουαρίου 1868, χωρίς να εκπληρώσει την αποστολή της, που ήταν η διενέργεια εκλογών.

Κυβέρνηση Νικολάου Δηλιγιάννη

Μετά την κυβερνητική κρίση και την παραίτηση του πρωθυπουργού Χαρίλαου Τρικούπη, στις 11 Ιανουαρίου 1895 σχηματίστηκε υπηρεσιακή κυβέρνηση («διαβατική» με την ορολογία της εποχής), με πρωθυπουργό τον πρεσβευτή της Ελλάδας στο Παρίσι, Νικόλαο Δηλιγιάννη (1841-1910), εξάδελφο του πρώην πρωθυπουργού Θεόδωρου Δηλιγιάννη. Οι εκλογές της 16ης Απριλίου 1895 σήμαναν το τέλος της πολιτικής καριέρας του Χαρίλαου Τρικούπη, καθώς το κόμμα του υπέστη συντριβή και ο ίδιος δεν εξελέγη βουλευτής. Ο Νικόλαος Δηλιγιάννης παρέδωσε την εξουσία στις 31 Μαΐου 1895 στον νικητή των εκλογών, εξάδελφό του Θεόδωρο Δηλιγιάννη, που ανέλαβε για τρίτη φορά την πρωθυπουργία.

Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Δεμερτζή

Μετά τη παλινόρθωση της Βασιλείας στην Ελλάδα το 1935, ο Κωνσταντίνος Δεμερτζής (καθηγητής του Ρωμαϊκού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και παλιός πολιτικός) κλήθηκε από τον Βασιλιά Γεώργιο Β' να σχηματίσει υπηρεσιακή κυβέρνηση, διαδεχόμενος τον Γεώργιο Κονδύλη. Έτσι, στις 30 Νοεμβρίου 1935 ορκίσθηκε Πρόεδρος της Κυβέρνησης, κρατώντας για τον εαυτόν του το Υπουργείο των Εξωτερικών. Κύριο έργο της Κυβέρνησης εκείνης ήταν η διενέργεια εκλογών, οι οποίες κι έγιναν στις 26 Ιανουαρίου του 1936. Την επομένη των εκλογών ο Κωνσταντίνος Δεμερτζής έθεσε τη παραίτησή του στη διάθεση του Βασιλέως, πλην όμως, επειδή όλες οι προσπάθειες συνεννοήσεων που έγιναν με τους πολιτικούς αρχηγούς για σχηματισμό κυβέρνησης απέτυχαν, σύμφωνα με το τότε ισχύον Σύνταγμα, ο Βασιλιάς κατέφυγε και πάλι στον Δεμερτζή, προκειμένου να σχηματίσει κυβέρνηση και στη συνέχεια να λάβει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή. Δυστυχώς, όμως, δεν πρόλαβε. Το πρωί της 13ης Απριλίου 1936 ο Κωνσταντίνος Δεμερτζής άφησε τη τελευταία του πνοή, μετά από ανακοπή καρδιάς, σε ηλικία 60 ετών. Τη θέση του ανέλαβε ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και μετέπειτα δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς.

Κυβέρνηση Ιωάννη Θεοτόκη

Μετά την παραίτηση της κυβέρνησης Διομήδη, τις τύχες της χώρας ανέλαβε υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον τέως πρόεδρο της Βουλής Ιωάννη Θεοτόκη (1880-1961) στις 6 Ιανουαρίου 1950, με σκοπό να οδηγήσει την Ελλάδα στις πρώτες εκλογές μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Έχοντας τις ευλογίες των ΗΠΑ, η νέα κυβέρνηση διέλυσε τη Βουλή και προκήρυξε εκλογές για τις 5 Μαρτίου 1950 με το σύστημα της απλής αναλογικής. Στις εκλογές αυτές κανένα κόμμα δεν κατέκτησε την απόλυτη πλειοψηφία και σχηματίστηκε συμμαχική κυβέρνηση υπό τον κεντρώο πολιτικό Σοφοκλή Βενιζέλο. Η κυβέρνηση Θεοτόκη παραιτήθηκε στις 23 Μαρτίου 1950.

Κυβέρνηση Δημητρίου Κιουσόπουλου

Στις 11 Οκτωβρίου 1952, μετά την παραίτηση της κυβέρνησης Πλαστήρα, διορίζεται η υπηρεσιακή κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Δημήτριο Κιουσόπουλο (1892-1977), για να διεξαγάγει τις εκλογές της 16ης Νοεμβρίου 1952. Στις εκλογές αυτές θριάμβευσε ο Ελληνικός Συναγερμός του Αλέξανδρου Παπάγου. Στην κυβέρνηση Κιουσόπουλου συμμετείχαν δύο μετέπειτα πρωθυπουργοί (Ιωάννης Παρασκευόπουλος και Ξενοφών Ζολώτας) κι ένας μετέπειτα Πρόεδρος της Δημοκρατίας (Μιχαήλ Στασινόπουλος). Στις 19 Νοεμβρίου 1952 η κυβέρνηση Κιουσόπουλου υπέβαλε την παραίτησή της, αφού εκπλήρωσε την αποστολή της.

Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γεωργακόπουλου

Στις 3 Μαρτίου 1958 σχηματίστηκε υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον Πρόεδρο του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, Κωνσταντίνο Γεωργακόπουλου (1890-1973), μετά την κατάρρευση της κυβέρνησης Καραμανλή από εσωκομματική ανταρσία. Κύρια αποστολή της, η διενέργεια των εκλογών της 11ης Μαΐου, τις οποίες κέρδισε και πάλι η ΕΡΕ του Κωνσταντίνου Καραμανλή, ενώ η ΕΔΑ αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση. Η κυβέρνηση Γεωργακόπουλου παραιτήθηκε στις 17 Μαΐου 1958.

Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Δόβα

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1961 παραιτήθηκε η κυβέρνηση Καραμανλή και σχηματίστηκε υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον αρχηγό του στρατιωτικού οίκου του βασιλιά Παύλου, αντιστράτηγου ε.α Κωνσταντίνου Δόβα (1898-1973), για να διεξαγάγει τις εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 1961. Οι εκλογές αυτές έμειναν στην ιστορία ως οι «εκλογές της βίας και της νοθείας», λόγω των εκτεταμένων εκλογικών παραβάσεων και του κλίματος τρομοκρατίας, που καλλιεργήθηκε εις βάρος της αντιπολίτευσης. Στις 4 Νοεμβρίου, ο Κωνσταντίνος Δόβας παρέδωσε τη διακυβέρνηση της χώρας στον νικητή των εκλογών Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Κυβέρνηση Στυλιανού Μαυρομιχάλη

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1963, έπειτα από αίτημα της αντιπολίτευσης, απομακρύνεται η κυβέρνηση του εξωκοινοβουλευτικού υπουργού της ΕΡΕ, Παναγιώτη Πιπινέλη, ο οποίος είχε διαδεχθεί τον παραιτηθέντα Κωνσταντίνο Καραμανλή μετά τη διαφωνία του με το παλάτι. Ο βασιλιάς Παύλος δίνει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Στυλιανό Μαυρομιχάλη (1902-1981). Η υπηρεσιακή κυβέρνηση Μαυρομιχάλη διεξήγαγε τις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963, που έφερε στην εξουσία την Ένωση Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου. Η κυβέρνηση Μαυρομιχάλη παραιτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 1963.

Κυβέρνηση Ιωάννη Παρασκευόπουλου

Μετά την παραίτηση της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος διόρισε στις 30 Δεκεμβρίου 1963 υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον τραπεζίτη Ιωάννη Παρασκευόπουλο (1900-1984), προκειμένου να διεξαγάγει τις εκλογές της 16ης Φεβρουαρίου 1964, που κατέληξαν σε θρίαμβο για την Ένωση Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου. Η κυβέρνηση Παρασκευόπουλου παραιτήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1964.

Κυβέρνηση Ιωάννη Γρίβα

Μετά την παραίτηση της κυβέρνησης Τζαννή Τζαννετάκη (συμμαχική κυβέρνηση ΝΔ - ΣΥΝ με σκοπό την «κάθαρση»), ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Χρήστος Σαρτζετάκης, ανέθεσε στον Πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ιωάννη Γρίβα (γ. 1923), τον σχηματισμό υπηρεσιακής κυβέρνησης, για να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές στις 5 Νοεμβρίου 1989. Η κυβέρνηση Γρίβα ορκίστηκε στις 12 Οκτωβρίου 1989 και παρέδωσε την εξουσία στις 23 Νοεμβρίου 1989 στον Ξενοφώντα Ζολώτα, επικεφαλής της οικουμενικής κυβέρνησης, που σχημάτισαν η Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ και ο Συνασπισμός, καθώς οι εκλογές δεν ανέδειξαν αυτοδύναμη κυβέρνηση.

Κυβέρνηση Παναγιώτη Πικραμμένου

Οι εκλογές της 6ης Μαΐου 2012, υπό το βάρος του «μνημονίου», δεν ανέδειξαν αυτοδύναμη κυβέρνηση κι έτσι από τις 7 Μαΐου ξεκίνησε η προσπάθεια του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κάρολου Παπούλια, για τη δημιουργία βιώσιμου κυβερνητικού σχήματος, σύμφωνα με τις συνταγματικές επιταγές. Οι πρωτοβουλίες του κ. Παπούλια δεν απέδωσαν και η χώρα οδηγήθηκε σε νέες εκλογές στις 17 Ιουνίου 2012, με υπηρεσιακό πρωθυπουργό τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, Παναγιώτη Πικραμμένο (γ. 1945), ο οποίος ορκίστηκε στις 16 Μαΐου 2012. Η υπό τον Παναγιώτη Πικραμμένο υπηρεσιακή κυβέρνηση υπέβαλε την παραίτησή της στις 20 Ιουνίου 2012, αφού διενήργησε τις εκλογές της 17ης Ιουνίου.

Κυβέρνηση Βασιλικής Θάνου

Στην Πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Βασιλική Θάνου δόθηκε στις 27 Αυγούστου του 2015 η εντολή σχηματισμού υπηρεσιακής κυβέρνησης, για να οδηγηθεί η χώρα σε πρόωρες εκλογές έπειτα από από την παραίτηση του Αλέξη ΤσίπραΓια πρώτη φορά στην Ελλάδα ορκίζεται γυναίκα πρωθυπουργός. Η ορκωμοσία της υπηρεσιακής κυβέρνησης θα πραγματοποιηθεί αύριο, Παρασκευή.  

Ντ. Μ.

Εγγραφείτε στο newsletter μας

Ενημερωθείτε πρώτοι για τα τελευταία νέα, αποκλειστικά ρεπορταζ και ειδήσεις απο όλο τον κόσμο