Ανάλυση Politico: Ο θάνατος Χαμενεΐ αναζωπυρώνει τους φόβους του Πούτιν και σκληραίνει τη στάση του στην Ουκρανία

Η γεωπολιτική σκακιέρα κινείται ξανά με βίαιο τρόπο και κάθε κίνηση στη Μέση Ανατολή ρίχνει μακριές σκιές μέχρι τη Μόσχα. Οι πρόσφατες στρατιωτικές επιχειρήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ κατά του Ιράν, και κυρίως η στοχευμένη εξόντωση του ανώτατου ηγέτη της χώρας, φαίνεται να λειτούργησαν ως καταλύτης για τις πιο βαθιές ανασφάλειες του Βλαντίμιρ Πούτιν. Σύμφωνα με ανάλυση του Politico, οι εξελίξεις όχι μόνο ενίσχυσαν την καχυποψία του Ρώσου προέδρου απέναντι στη Δύση, αλλά πιθανότατα σκλήρυναν ακόμη περισσότερο την αποφασιστικότητά του να εξασφαλίσει «νίκη» στον πόλεμο της Ουκρανίας ανεξαρτήτως κόστους.

«Δεν θέλω ούτε να το συζητήσω»

Την προηγούμενη φορά που ΗΠΑ και Ισραήλ είχαν πλήξει ιρανικούς στόχους, δημοσιογράφος είχε ρωτήσει τον Βλαντίμιρ Πούτιν πώς θα αντιδρούσε αν ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν σκοτωνόταν. Η απάντησή του ήταν κοφτή: «Δεν θέλω ούτε να το συζητήσω».

Λιγότερο από εννέα μήνες αργότερα, το υποθετικό σενάριο έγινε πραγματικότητα. Ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σκοτώθηκε σε στοχευμένο πλήγμα του Ισραήλ με την υποστήριξη των ΗΠΑ, αναγκάζοντας τον Πούτιν να τοποθετηθεί δημοσίως.

Στην επίσημη ανακοίνωση του Κρεμλίνου, ο Ρώσος πρόεδρος χαρακτήρισε την εξόντωση του Χαμενεΐ «δολοφονία που διαπράχθηκε σε κυνική παραβίαση όλων των κανόνων της ανθρώπινης ηθικής και του διεθνούς δικαίου». Ο τόνος ήταν εμφανώς πιο αιχμηρός σε σύγκριση με προηγούμενες διεθνείς κρίσεις.

Ωστόσο, η δήλωσή του είχε ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό: απέφυγε να κατονομάσει ρητά τις χώρες που βρίσκονταν πίσω από την επίθεση. Η επιλογή αυτή, σύμφωνα με το Politico, μαρτυρά στρατηγική αυτοσυγκράτηση – όχι αδυναμία.

Το φάντασμα του Καντάφι

Η δολοφονία του Χαμενεΐ αναζωπύρωσε στη ρωσική πολιτική σκηνή μνήμες από μια άλλη βίαιη ανατροπή: εκείνη του Μουαμάρ Καντάφι το 2011, μετά την επέμβαση του ΝΑΤΟ στη Λιβύη.

Τα βίντεο από τη σύλληψη και τον βασανισμό του Καντάφι είχαν εξοργίσει τον Πούτιν. «Δείξανε σε όλο τον κόσμο πώς τον σκότωσαν, καλυμμένο με αίματα. Αυτή είναι η δημοκρατία;» είχε δηλώσει τότε.

Ο Ρώσος δημοσιογράφος Μιχαήλ Ζύγκαρ έχει υποστηρίξει ότι οι εικόνες εκείνες σημάδεψαν βαθιά τον Ρώσο ηγέτη. Λίγους μήνες αργότερα, τον Μάιο του 2012, ο Πούτιν επέστρεψε στην προεδρία, υιοθετώντας σαφώς πιο συγκρουσιακή στάση απέναντι στη Δύση και πιο σκληρή πολιτική στο εσωτερικό.

Ο αναλυτής Αλεξάντερ Μπάουνοφ, συνεργάτης του Carnegie Russia Eurasia Center, εκτιμά ότι ο θάνατος του Καντάφι αποτέλεσε σημείο καμπής για τη ρωσική εξωτερική και εσωτερική πολιτική. Για τον πρώην αξιωματικό της KGB Πούτιν, η βίαιη ανατροπή ενός ηγέτη από τη Δύση ισοδυναμούσε με «απόλυτη προδοσία».

Η απομόνωση και η καχυποψία

Τα χρόνια που ακολούθησαν, ο Πούτιν έγινε ολοένα πιο απομονωμένος. Κατά την πανδημία COVID-19, οι αποστάσεις ασφαλείας από τον ίδιο έγιναν σχεδόν συμβολικές της πολιτικής του ψυχολογίας: μακριά τραπέζια, αυστηρά πρωτόκολλα, ελάχιστες αυθόρμητες επαφές.

Ο εκλιπών ηγέτης της ρωσικής αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι τον αποκαλούσε σκωπτικά «παππού στο καταφύγιο», αναφερόμενος σε έρευνα για πολυτελές παλάτι με υπόγειο δίκτυο σηράγγων.

Η πτώση συμμάχων της Μόσχας, όπως ο Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα και πλέον ο Χαμενεΐ στο Ιράν, ενίσχυσε –κατά το Politico– τη βαθιά ριζωμένη αίσθηση πολιορκίας που διακατέχει τον Ρώσο πρόεδρο.

«Μας ετοιμάζουν την ίδια μοίρα;»

Η ρωσική φιλο-Κρεμλινική ρητορική αντέδρασε έντονα. Ο πρώην πρόεδρος Ντμίτρι Μεντβέντεφ κατηγόρησε τις ΗΠΑ ότι αποκάλυψαν το «αληθινό τους πρόσωπο», ενώ ο τηλεπαρουσιαστής Βλαντίμιρ Σολοβιόφ παρομοίασε την Ουάσιγκτον με «αρπακτικό» που χρησιμοποιεί τη διπλωματία ως παγίδα.

Ακόμη πιο ωμά, ο υπερεθνικιστής ιδεολόγος Αλεξάντερ Ντούγκιν προειδοποίησε ότι «ο ένας μετά τον άλλο οι σύμμαχοί μας εξαλείφονται», αφήνοντας να εννοηθεί πως η Ρωσία μπορεί να είναι ο επόμενος στόχος.

Το φιλο-Κρεμλινικό Segodnya.ru δημοσίευσε μάλιστα άρθρο με τίτλο: «Πώς πρόκειται να μας σκοτώσουν».

Διπλωματικός τόνος, ψυχρός υπολογισμός

Παρά τη ρητορική ένταση στα μέσα ενημέρωσης, το Κρεμλίνο κράτησε πιο προσεκτική στάση. Ο εκπρόσωπος Ντμίτρι Πεσκόφ εξέφρασε «βαθιά απογοήτευση» για την αποτυχία των αμερικανο-ιρανικών συνομιλιών, αλλά ταυτόχρονα αναγνώρισε τις αμερικανικές προσπάθειες διαμεσολάβησης στην Ουκρανία.

Το μήνυμα ήταν σαφές: τα συναισθήματα δεν θα εκτροχιάσουν τη στρατηγική.

Ο καθηγητής Σαμ Γκριν του King’s College London επισημαίνει ότι το βασικό «όπλο» του Πούτιν στην ουκρανική σύγκρουση είναι η προθυμία της αμερικανικής διοίκησης να πιέσει το Κίεβο και τους Ευρωπαίους. Δεν έχει, λοιπόν, λόγο να το εγκαταλείψει.

Πυρηνική αποτροπή και εσωτερικοί φόβοι

Σε αντίθεση με τον Καντάφι ή τον Χαμενεΐ, ο Πούτιν διαθέτει το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο. Αυτό λειτουργεί ως ισχυρός εξωτερικός αποτρεπτικός παράγοντας. Όμως τα πυρηνικά όπλα δεν προστατεύουν από εσωτερικές απειλές. Και αν η πτώση ισχυρών συμμάχων ενισχύει τους φόβους του, αυτοί –κατά πολλούς αναλυτές– αφορούν λιγότερο το ΝΑΤΟ και περισσότερο τις δυναμικές εντός της ρωσικής ελίτ.

Ο Σαμ Γκριν το συνοψίζει ωμά: οι ηγέτες που συγκεντρώνουν τεράστια εξουσία για μεγάλο χρονικό διάστημα αποχωρούν συνήθως με έναν από δύο τρόπους – «είτε υπό κράτηση είτε μέσα σε ένα φέρετρο».

• Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ
• Βλαντιμίρ Πούτιν
• Μέση Ανατολή
• Πόλεμος στη Μέση Ανατολή