«Αριστοτέλης» ή επιστροφή στο παρελθόν; Οι γκρίζες ζώνες στο σχέδιο Τσίπρα για την Αυτοδιοίκηση

Ο Αλέξης Τσίπρας παρουσίασε το σχέδιο «Αριστοτέλης» ως τη μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση που θα αλλάξει την Ελλάδα μέσω της αποκέντρωσης. Στη θεωρία, πολλές από τις αρχές που περιγράφει – περισσότερες αρμοδιότητες στους δήμους, ενίσχυση των περιφερειών, λογοδοσία και εγγύτητα στον πολίτη – δύσκολα μπορεί να τις αμφισβητήσει κανείς. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι αν ακούγονται σωστές. Είναι αν αντέχουν στην πράξη.

Η πρώτη και μεγαλύτερη γκρίζα ζώνη αφορά την επανασύσταση περίπου 100 δήμων που είχαν καταργηθεί με τον «Καλλικράτη». Αν πράγματι η χώρα περάσει από 332 σε περισσότερους από 430 δήμους, προκύπτει ένα αυτονόητο ερώτημα: πόσο θα κοστίσει; Νέα δημαρχεία, νέες δημοτικές επιχειρήσεις, νέοι οργανισμοί, νέες διοικήσεις, δημοτικά συμβούλια, αντιδήμαρχοι και υπηρεσίες. Το σχέδιο δεν παρουσιάζει αναλυτική μελέτη κόστους ούτε εξηγεί αν οι μικροί δήμοι θα είναι πραγματικά βιώσιμοι ή αν θα εξαρτώνται ακόμη περισσότερο από το κεντρικό κράτος.

Αντίστοιχα, η κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων ακούγεται ελκυστική, καθώς πράγματι έχουν κατηγορηθεί για μεγάλες καθυστερήσεις. Ωστόσο, δεν απαντάται επαρκώς αν οι Περιφέρειες διαθέτουν το προσωπικό, την τεχνογνωσία και τις δομές για να αναλάβουν άμεσα όλες αυτές τις αρμοδιότητες χωρίς να δημιουργηθεί ένα νέο διοικητικό χάος.

Τα χρήματα υπάρχουν ή απλώς… υπολογίζονται;

Το πιο δύσκολο σημείο του σχεδίου αφορά τη χρηματοδότηση. Ανακοινώνονται περίπου 15 δισ. ευρώ διαθέσιμων πόρων, όμως μεγάλο μέρος αυτών βασίζεται σε μελλοντικά ευρωπαϊκά προγράμματα, στην ανακατανομή υφιστάμενων πόρων και σε προβλέψεις για το νέο ΕΣΠΑ που ακόμη δεν έχει οριστικοποιηθεί.

Επιπλέον, η δέσμευση ότι το 40% του νέου ΕΣΠΑ θα κατευθύνεται στην Αυτοδιοίκηση δεν αποτελεί απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης μόνο. Προϋποθέτει διαπραγμάτευση και έγκριση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Άρα πρόκειται περισσότερο για πολιτικό στόχο παρά για εξασφαλισμένο χρηματοδοτικό εργαλείο.

Μητροπολιτικοί δήμοι: ποιος θα αποφασίζει τελικά;

Η πρόταση για μητροπολιτική διακυβέρνηση σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη έχει λογική, καθώς τα προβλήματα υπερβαίνουν τα όρια ενός δήμου. Ωστόσο δημιουργεί ένα νέο ερώτημα: πώς θα συνυπάρχει ο μητροπολιτικός φορέας με την Περιφέρεια Αττικής, την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας και τα υπουργεία;

Χωρίς σαφείς διαχωρισμούς αρμοδιοτήτων υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί ακόμη ένα επίπεδο διοίκησης αντί να μειωθεί η γραφειοκρατία.

Η πολιτική αντίφαση

Υπάρχει όμως και μια πολιτική αντίφαση που δύσκολα περνά απαρατήρητη. Ο Αλέξης Τσίπρας εμφανίζεται σήμερα ως υπέρμαχος της βαθιάς αποκέντρωσης, όμως κατά την περίοδο της διακυβέρνησής του (2015-2019) δεν προχώρησε σε αντίστοιχη διοικητική αναδιάρθρωση. Αντίθετα, ο «Κλεισθένης» έφερε αλλαγές κυρίως στο εκλογικό σύστημα της Αυτοδιοίκησης και όχι στη συνολική αρχιτεκτονική του κράτους που σήμερα περιγράφεται ως αναγκαία.

Επομένως, εύλογα γεννάται το ερώτημα: γιατί αυτή η μεγάλη μεταρρύθμιση δεν επιχειρήθηκε όταν υπήρχε η κυβερνητική δυνατότητα να εφαρμοστεί;

Οι σωστές ιδέες χρειάζονται και πειστικές απαντήσεις

Η αποκέντρωση αποτελεί διαχρονικό ζητούμενο για το ελληνικό κράτος και αρκετές από τις διαπιστώσεις του σχεδίου είναι βάσιμες. Ωστόσο, μια τόσο μεγάλη διοικητική ανατροπή δεν αρκεί να περιγράφει ένα καλύτερο μοντέλο. Οφείλει να απαντά με ακρίβεια στα κρίσιμα ερωτήματα: ποιος πληρώνει, ποιος διοικεί, ποιος ελέγχει και πώς αποφεύγεται η δημιουργία ενός ακόμη πιο πολύπλοκου κράτους.

Γιατί στην Αυτοδιοίκηση, όπως και στην πολιτική, οι καλές προθέσεις δεν αρκούν. Αυτό που τελικά κρίνεται είναι αν το σχέδιο παράγει λιγότερη γραφειοκρατία ή απλώς περισσότερους δημάρχους.

Υ.Γ. Πριν αρχίσουν τα χειροκροτήματα για τον «Αριστοτέλη», καλό θα ήταν κάποιος να ανοίξει και το Σύνταγμα. Οι εξαγγελίες είναι εύκολες, η συνταγματική πραγματικότητα λίγο πιο δύσκολη. Γιατί άλλο η πολιτική διαφήμιση και άλλο το τι μπορεί πράγματι να εφαρμοστεί.

• Αλέξης Τσίπρας
• Αριστοτέλης