F.G. Lorca: Η ιδιαιτερότητα του ποιητή

Πέρασαν ενενήντα χρόνια από την εκτέλεσή του και ο Λόρκα συνεχίζει να ίπταται πάνω από τη σημερινή Ισπανία όπου οι ακροδεξιοί φλερτάρουν την εξουσία. Ο Λόρκα με το έργο και την ζωή του, στοιχειώνει και τη σημερινή Ευρώπη όπου τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων συνεχώς δοκιμάζονται, απειλούνται και αμφισβητούνται.

Ο Φεδερίκο Γαρθία Λόρκα γεννήθηκε σαν σήμερα 5 Ιουνίου, το 1898 και ήταν ποιητής και δραματουργός, που ανήκε στην ευρωπαϊκή αβάν-γκαρντ. Στο φετινό φεστιβάλ των Καννών η ταινία “La bola Negra” (Η μαύρη μπάλα) που βασίζεται σε ένα έργο του απ’ το οποίο έχουν σωθεί μόνο 4 σελίδες, ξεσήκωσε θύελλα ενθουσιασμού, κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα, και ξανάφερε τον Λόρκα στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας.

Αυτό που έγινε στις Κάννες δεν έχει ξανασυμβεί. Οι σκηνοθέτες της ταινίας, Χαβιέρ Κάλβο και Χαβιέρ Αμπρόσι (γνωστοί ως Los Javis), κέρδισαν το Βραβείο Σκηνοθεσίας για την ταινία τους “La bola Negra”, η οποία αφηγείται τις ιστορίες τριών ανδρών σε διαφορετικές εποχές (1932, 1937, 2017). Έγινε μία από τις πιο πολυσυζητημένες ταινίες της διοργάνωσης, καταφέρνοντας μάλιστα να αποσπάσει ένα ιστορικό χειροκρότημα διαρκείας 20 λεπτών στην επίσημη πρεμιέρα της.

Η παιδική ηλικία του Λόρκα

Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, γεννήθηκε στο Φουέντε Βακέρος, ένα μικρό χωριό στην περιφέρεια της Γρανάδας. Ήταν γιος ενός πλούσιου γαιοκτήμονα, που στο δεύτερό του γάμο νυμφεύθηκε μια νεαρή και ευαίσθητη δασκάλα, γυναίκα με εύθραυστη υγεία, σε βαθμό που δεν θήλασε η ίδια τον γιο της, αλλά μια παραμάνα. Παρόλα αυτά, η μητέρα επηρέασε βαθύτατα την καλλιτεχνική εκπαίδευση του γιου της στον οποίο μετέδωσε το πάθος της για το πιάνο και τη μουσική.

Η μητέρα του του μετέδωσε επίσης τη βαθιά συναίσθηση της κατάστασης των φτωχών και τον σεβασμό για τον πόνο τους, που ο Γκαρθία Λόρκα θα ενσωματώσει στο λογοτεχνικό του έργο. Μέχρι το 1909, ο Φεδερίκο πέρασε ευτυχισμένη, σε πνευματικό επίπεδο, παιδική ηλικία, αλλά σωματικά δύσκολη λόγω των συχνών ασθενειών, σε ένα περιβάλλον αγροτικό και γαλήνιο στο σπίτι τους στο χωριό.

Η οικογένειά του αυξήθηκε κατά τέσσερα παιδιά: τον Φραγκίσκο, την Κοντσίτα και την Ισαμπέλ, ενώ τον τέταρτο, τον Λουίς, τον έχασαν σε ηλικία δύο ετών, από πνευμονία.

Το 1909 μετακόμισε με την οικογένειά του στη Γρανάδα της Ανδαλουσίας, όπου σύντομα ενεπλάκη στις δραστηριότητες των τοπικών καλλιτεχνικών ομάδων.

Οι σπουδές και οι γνωριμίες στη Γρανάδα

Στη Γρανάδα σπούδασε σε κολέγιο με διευθυντή έναν ξάδερφο της μητέρας του, και το 1914 γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο, φοιτώντας αρχικά στη Νομική σχολή για να περάσει μετά στη φιλολογία. Γνώρισε τις γειτονιές των τσιγγάνων της πόλης που έγιναν μέρος της ποίησής του όπως αποδεικνύεται από το Romancero Gitano του 1928.

Εκείνην την περίοδο συναντάει και συναναστρέφεται με ανθρώπους που τον βοήθησαν με καθοριστικό τρόπο στην καριέρα του, όπως επίσης πέφτει με τα μούτρα στην μουσική και στην εκμάθηση πιάνου. Τα ενδιαφέροντα που σηματοδοτούν την πνευματική περίοδο του ποιητή είναι η λογοτεχνία, η μουσική και η ζωγραφική.

Στη Μαδρίτη

Το 1919 φτάνει στη Μαδρίτη για να συνεχίσει τις σπουδές του και στο πανεπιστήμιο συνάπτει φιλία με τον Λουίς Μπουνιουέλ και τον Σαλβαδόρ Νταλί, όπως και με άλλες σημαντικές προσωπικότητες της ισπανικής ιστορίας.

Στο ίδρυμα Residencia ο Γκαρθία Λόρκα παρέμενε εννιά χρόνια (μέχρι το 1928), κάνοντας μόνο μερικά ταξιδάκια – όπως καλοκαιρινές διακοπές ή επίσκεψη στην Βαρκελώνη ως φιλοξενούμενος του Σαλβαδόρ Νταλί, με τον οποίο απέκτησε σχέση εκτίμησης και φιλίας. Η σχέση αυτή έλαβε, από την πλευρά του Λόρκα και ερωτικό χαρακτήρα.

Οι κορυφαίες δημιουργίες του

Προς τα τέλη του 1929 ο Λόρκα πέφτει σε βαθιά κατάθλιψη και αισθάνεται ενοχές για την ομοφυλοφιλία του, που δεν καταφέρνει πια να κρύψει ούτε από τους φίλους του, ούτε και από τους υπόλοιπους. Η οικογένειά, του βλέποντας την επιδείνωση της ψυχολογικής του κατάστασης, οργανώνει για αυτόν ένα ταξίδι στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.

Αυτό το ταξίδι, και συγκεκριμένα η παραμονή του στη Νέα Υόρκη, όπου ο Λόρκα είναι φοιτητής για σύντομο χρονικό διάστημα στο Πανεπιστήμιο Columpia, έπαιξε μεργάλο ρόλο στην ποίηση του. Αυτό που πολλοί θεωρούν αριστούργημά του, δηλαδή το έργο “Ποιητής στη Νέα Υόρκη”, επικεντρώνεται στην αλλοτρίωση του ανθρώπου όπως τη συναντάμε στη σύγχρονη κοινωνία και τους μηχανισμούς που επιτρέπουν σε λίγους να κυριαρχούν επί των πολλών. Ένα πρωτοποριακό έργο για τα δεδομένα του καλλιτεχνικού πανοράματος σε σύγκριση με τα υπόλοιπα της εποχής, όπως οι θεατρικές πράξεις που πραγματοποιεί αυτή την περίοδο.

Μετά από μια σύντομη αλλά γεμάτη ένταση παραμονή στην Κούβα, η επιστροφή του στην Ισπανία του 1930, συμπίπτει με την πτώση της δικτατορίας του Πρίμο ντε Ριβέρα και την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Το 1931 ο Λόρκα διορίζεται διευθυντής της εταιρείας Teatro Universitario la Barraca. Αυτή η εταιρεία, που ιδρύθηκε από τον Υπουργό Παιδείας, ανέλαβε την ευθύνη να διαδώσει τις θεατρικές παραγωγές τις στις πιο απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές της χώρας. Ο Γκαρθία Λόρκα δεν περιορίζεται στο να διευθύνει, αλλά συμμετέχει και ως ηθοποιός.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιοδείας με το «La Barraca» συγγράφει τα πιο γνωστά του θεατρικά έργα, επονομαζόμενα ως «αγροτική τριλογία», «Ματωμένος γάμος», η «Γέρμα» και «Το Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» τραγωδίες με θέμα τη κοινωνική καταπίεση κι έκδηλο το ανθρώπινο στοιχείο. Αντίστοιχο θέμα έχει και το ποίημα “Θρήνος Για Τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας”, το οποίο ολοκλήρωσε εκείνη την εποχή.

Το τραγικό τέλος

Όταν το 1936 ξέσπασε ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος, ο Λόρκα αναχώρησε από τη Μαδρίτη για τη Γρανάδα με σκοπό να αποχαιρετίσει τον πατέρα του. Ωστόσο, ο Λόρκα και ο κουνιάδος του, που ήταν και σοσιαλιστής δήμαρχος της Γρανάδας, συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν. Το ξημέρωμα της 19ης Αυγούστου 1936, παραστρατιωτικοί του πολιτικού κινήματος CEDA πυροβόλησαν τον Γκαρθία Λόρκα, λόγω των αριστερών φρονημάτων του και τον έριξαν σε ανώνυμο τάφο στα περίχωρα του Βιθνάρ, κοντά στη Γρανάδα.

Το εκτελεστικό απόσπασμα αριθμούσε 12 άτομα, αποτελούμενο από αστυνομικούς, εθελοντές αλλά και κρατούμενους, τους οποίους υποχρέωσαν να διαπράξουν τη δολοφονία του Λόρκα υπό την απειλή της εκτέλεσης. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν γνώριζαν καν ποιος είναι αυτός που είχαν διαταχθεί να δολοφονήσουν. Για τη δολοφονία κατηγορήθηκαν ακροδεξιοί πολιτικοί και επιχειρηματικοί κύκλοι, μέλη επιφανών οικογενειών της Γρανάδας, καθώς και κάποιοι προερχόμενοι από την άκρως συντηρητική οικογένεια του πατέρα του, οι οποίοι ήταν έξαλλοι με τον πατέρα και ως εκδίκηση σκότωσαν τον γιο.

“Ο Λόρκα και ο gay κόσμος”

Το 2010 κυκλοφόρησε ένα βιβλίο από τον Ian Gibson, που είναι ο βιογράφος του Λόρκα με τίτλο “Lorca y el mundo Gay”. Είναι το τέταρτο βιβλίο που βγάζει ο συγγραφέας για έναν απ’ τους μεγαλύτερους ποιητές και θεατρικούς συγγραφείς της Ευρώπης. Επί 40 χρόνια μελετούσε το έργο και την προσωπικότητα του πριν ξεκινήσει να γράφει γι’ αυτόν. Κατέληξε λοιπόν ότι ο Λόρκα, καταπίεζε πολύ την σεξουαλικότητα του. Προσπάθησε στα 18 του να ερωτευτεί την Maria Luisa Natera, αλλά τελικά δεν τα κατάφερε. Οτιδήποτε ερωτικό και ομοφυλοφιλικό έγραφε, το έκρυβε ή το λογόκρινε. Ακόμα και η οικογένεια του μιλούσε ελάχιστα έως καθόλου για την προσωπική ζωή του ποιητή. Όταν μάλιστα ετοιμαζόταν να εκδοθεί ένα βιβλίο με τίτλο “Sonnets of a Dark Love”, ζήτησαν να αλλάξει και να γίνει “Love Sonnets.”

Πίστευαν ότι η Ισπανία δεν θα μπορούσε να δεχτεί, ότι ο σπουδαιότερος ποιητής της όλων των εποχών ήταν ομοφυλόφιλος. Η ομοφοβία – και ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Ισπανικού εμφυλίου- δεν επέτρεπε ούτε κουβέντα επί του θέματος. Πόσο μάλλον αν το θέμα ήταν ο Λόρκα, ο ποιητής, ο αριστερός, ο ανένταχτος, το είδωλο εκατομμυρίων νέων. Ήρθε όμως ο καιρός, που ούτε η καθολική εκκλησία, ούτε η κοινωνία να μπορεί να εμποδίσει να βγει στην επιφάνεια, η ιδιαιτερότητα του ποιητή και να σπάσει επιτέλους αυτό το ταμπού.

Δείτε ένα μικρό trailer από την φετινή νικήτρια ταινία του Φεστιβάλ των Καννών.

«La bola Negra» – Teaser trailer

• Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα