Η άγνωστη ιστορία του Οδυσσέα στο BBC – Πώς έγινε ήρωας-σύμβολο για 1.000 χρόνια

Η «Οδύσσεια» ήταν για τους αρχαίους Έλληνες πολύ περισσότερα από ένα έργο ψυχαγωγίας. Οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως στοιχεία που μαρτυρούν την ύπαρξη μιας μακραίωνης λατρείας προς τον ομηρικό ήρωα, στο θρυλικό νησί του, την Ιθάκη.

Σύμφωνα με το αφιέρωμα του BBC, στην αρχή της «Οδύσσειας», ο εξαντλημένος από τον πόλεμο πρωταγωνιστής του έπους βρίσκεται παγιδευμένος σε ένα απομακρυσμένο νησί από τη θεά Καλυψώ. Εκείνη του υπόσχεται αθανασία και αιώνια νεότητα, εάν επιλέξει να μείνει μαζί της. Έπειτα, όμως, από δέκα χρόνια πολέμου εναντίον των Τρώων, στο πλευρό άλλων Ελλήνων ηρώων, ο Οδυσσέας λαχταρά να επιστρέψει στην οικογένεια και την πατρίδα του, την Ιθάκη, και να «δει έστω και τον καπνό που υψώνεται από τη γη του», όπως γράφει η Έμιλι Γουίλσον στη μετάφρασή της για το ομηρικό έπος.

Στο επικίνδυνο ταξίδι της επιστροφής, το οποίο διαρκεί μία δεκαετία, ο Οδυσσέας ξεγελά έναν Κύκλωπα, υπερνικά με την ευφυΐα του μια μάγισσα και επιβιώνει από αμέτρητες καταστροφές.

Η κληρονομιά του, ωστόσο, δεν τελειώνει εκεί. Υπάρχει ακόμη μία τελευταία, πραγματική ανατροπή στις περιπέτειες του μυθικού βασιλιά: ο Οδυσσέας ενέπνευσε μια θρησκευτική λατρεία που διατηρήθηκε για περίπου 1.000 χρόνια.

Τα ευρήματα των αρχαιολογικών ανασκαφών δείχνουν ότι η λατρεία του ομηρικού ήρωα άρχισε περίπου τον 9ο αιώνα π.Χ., όταν το ταραχώδες ταξίδι του μεταδιδόταν μέσα από προφορικά ποιήματα. Φαίνεται μάλιστα ότι ενισχύθηκε μετά την καταγραφή της «Οδύσσειας», στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ.

Ανάμεσα στα ιστορικά κατάλοιπα αυτής της λατρείας βρίσκονται ένα ιερό αφιερωμένο στον Οδυσσέα στην Ιθάκη, καθώς και νομίσματα και κεραμίδια που έφεραν το όνομά του. Οι ανακαλύψεις φωτίζουν τη συναρπαστική σχέση ανάμεσα σε πραγματικούς ανθρώπους, μυθικούς ήρωες και θρησκευτικές αντιλήψεις στον αρχαίο κόσμο, προσφέροντας παράλληλα πολύτιμα στοιχεία για τη λατρεία των ηρώων εκείνη την εποχή.

Από τον θαυμασμό στη λατρεία

Στην «Οδύσσεια», καθώς ο ομηρικός ήρωας περιπλανιέται στις φουρτουνιασμένες θάλασσες, η σκέψη της Ιθάκης τού δίνει τη δύναμη να συνεχίσει. «Καμιά χώρα δεν θα μπορούσε να είναι πιο γλυκιά», λέει στην ένατη ραψωδία του έπους.

Την ίδια ώρα, η οικογένειά του και οι κάτοικοι της Ιθάκης περιμένουν απεγνωσμένα την επιστροφή του. Η σύζυγός του, Πηνελόπη, περιγράφει τον Οδυσσέα ως «θεϊκό» και ως έναν «γενναίο σύζυγο με καρδιά λιονταριού, τον ικανότερο και ανδρειότερο από όλους τους Έλληνες».

Ο Οδυσσέας άφησε το αποτύπωμά του και στην πραγματική Ιθάκη, το ορεινό νησί που βρίσκεται δυτικά της ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι ανακαλύψεις εκεί, αλλά και σε άλλες περιοχές, σκιαγραφούν την εικόνα ενός μυθικού προσώπου που διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη θρησκευτική και πολιτική ζωή των αρχαίων Ελλήνων.

Οι ανασκαφές στο νησί άρχισαν στα τέλη του 19ου αιώνα και αποκάλυψαν πολλά αντικείμενα που συνδέονται με τον Οδυσσέα, ανάμεσά τους και μια μικροσκοπική χάλκινη προτομή του ομηρικού ήρωα.

Ένα ψήφισμα που βρέθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα στη σημερινή Τουρκία, στα ερείπια αρχαίας ελληνικής πόλης, αναφέρεται σε ένα ιερό αφιερωμένο στη λατρεία του Οδυσσέα στην Ιθάκη, το «Οδύσσειον». Το ψήφισμα χρονολογείται στο 207 π.Χ., εκδόθηκε από την πόλη-κράτος της Ιθάκης και αναφέρεται επίσης στα «Οδύσσεια», μια γιορτή προς τιμήν του Έλληνα ήρωα.

Το 2025, αρχαιολόγοι του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων έριξαν περισσότερο φως στα παλαιότερα ευρήματα. Ανακοίνωσαν ότι εντόπισαν στοιχεία που επιβεβαιώνουν την ύπαρξη του Οδυσσείου στην Ιθάκη, έπειτα από ανασκαφές στα ερείπια ενός μνημειακού συγκροτήματος, γνωστού ως «Σχολή του Ομήρου», το οποίο χρονολογείται στην ελληνιστική περίοδο, από τον 4ο έως τον 1ο αιώνα π.Χ.

«Οι μύθοι ήταν τα νήματα που ένωναν τις διαφορετικές κοινότητες», αναφέρει ο καθηγητής Κλασικών Σπουδών Τζόελ Κρίστενσεν.

Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν θραύσματα τριών κεραμιδιών στέγης, πάνω στα οποία ήταν χαραγμένο το όνομα του Έλληνα ήρωα. Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Χριστίνα Μαραμπέα, η οποία συμμετείχε στις ανασκαφές, τα ευρήματα αυτά επιτρέπουν την ταύτιση της «Σχολής του Ομήρου» με το Οδύσσειον.

Δύο από τα θραύσματα φέρουν την επιγραφή «ΟΔΥCCEOC», δηλαδή «του Οδυσσέα», γεγονός που, όπως επισημαίνει, «υποδεικνύει ξεκάθαρα την ύπαρξη ιερού του ήρωα στη συγκεκριμένη τοποθεσία».

Η μορφή της επιγραφής είναι γνωστή και από άλλα ιερά αφιερωμένα σε σημαντικούς θεούς του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Σε αντίστοιχους χώρους έχουν βρεθεί κεραμίδια με επιγραφές όπως «του Ποσειδώνα» και «του Απόλλωνα», οι οποίες δήλωναν ότι τα κτίρια ήταν αφιερωμένα στους συγκεκριμένους θεούς.

Επομένως, η επιγραφή «του Οδυσσέα» στα κεραμίδια της Ιθάκης δείχνει ότι το συγκεκριμένο ιερό ήταν αφιερωμένο στον μυθικό ήρωα.

Το τρίτο θραύσμα μοιάζει να φέρει αναθηματική επιγραφή «στον Οδυσσέα» και πιθανότατα το άφησε εκεί κάποιος προσκυνητής. Η προσφορά αναθημάτων, όπως πήλινων ή χάλκινων αντικειμένων και ειδωλίων με μια απλή αφιέρωση ή προσευχή, αποτελούσε διαδεδομένη τελετουργική πρακτική σε πολλά αρχαία ιερά.

Το ιερό του Οδυσσέα

Τα ευρήματα προσφέρουν «νέα και αποφασιστικής σημασίας στοιχεία» ότι η «Σχολή του Ομήρου» λειτουργούσε ως δημόσιο ιερό και τόπος συγκέντρωσης των κατοίκων. Κύριος σκοπός της ήταν η λατρεία του Οδυσσέα, του ήρωα του Τρωικού Πολέμου, κατά την ελληνιστική και την πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο.

Αυτό υποστηρίζει ο ομότιμος καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γιάννος Λώλος, ο οποίος ηγήθηκε της έρευνας.

«Η συνέλευση των πολιτών συγκεντρωνόταν στο Οδύσσειον, ενώ το ιερό του Οδυσσέα, όπως αποδεικνύεται κυρίως από τα δύο κεραμίδια που έφεραν το όνομά του, ενδέχεται να αποτελούσε το επίκεντρο της λατρείας. Εκεί προσέρχονταν τόσο ντόπιοι όσο και ξένοι προσκυνητές για να τιμήσουν τον ήρωα», εξηγεί η Χριστίνα Μαραμπέα.

Οι νέες ανακαλύψεις συμπληρώνουν προηγούμενα αρχαιολογικά ευρήματα. Τη δεκαετία του 1930 ανακαλύφθηκαν 12 χάλκινοι τριποδικοί λέβητες, οι οποίοι χρονολογούνται στον 9ο και τον 8ο αιώνα π.Χ., μέσα σε ένα παραθαλάσσιο λατρευτικό σπήλαιο στη βορειοδυτική Ιθάκη.

Σύμφωνα με τη Μαραμπέα, πιθανότατα αποτελούσαν αναθήματα προς τιμήν του Οδυσσέα.

Σε έναν άλλο αρχαιολογικό χώρο, στον Αετό της νότιας Ιθάκης, εντοπίστηκε επίσης σειρά χάλκινων νομισμάτων. Στη μία όψη τους απεικονίζεται η γενειοφόρος κεφαλή του Οδυσσέα, «τόσο γνωστή από αμέτρητα έργα της ελληνικής και της ρωμαϊκής τέχνης», όπως σημειώνει ο Γιάννος Λώλος.

Το ψήφισμα που βρέθηκε στη σημερινή Τουρκία αποκαλύπτει και άλλες πτυχές της λατρείας.

«Περιέχει πρόσκληση προς τον δήμο, τον λαό της Μαγνησίας, ώστε να λάβει τιμητική θέση στα Οδύσσεια», αναφέρει η Μαραμπέα. «Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι ακριβώς συνέβαινε σε αυτή τη γιορτή, πιθανότατα όμως περιλάμβανε αθλητικούς αγώνες και θεατρικές παρουσιάσεις επικών ποιημάτων».

Στα Οδύσσεια ίσως πραγματοποιούνταν αγωνίσματα εμπνευσμένα από τα κατορθώματα του ήρωα στο ομηρικό έπος, όπως η δισκοβολία και η τοξοβολία, εκτιμά ο Τζόελ Κρίστενσεν, καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο City University of New York και συγγραφέας του βιβλίου «Why Odysseus?: Survivor, Scoundrel, (Anti)hero».

Πιθανότατα γίνονταν και θυσίες ζώων προς τιμήν του Οδυσσέα και της θεϊκής προστάτιδάς του, της Αθηνάς, θεάς της σοφίας.

Γιατί οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν τους ήρωες

Τα ιερά που ήταν αφιερωμένα σε μυθολογικούς ήρωες ήταν συνηθισμένα σε ολόκληρο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, όπου τα όρια ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα παρέμεναν αρκετά ρευστά.

«Καθώς οι Έλληνες δημιουργούσαν αποικίες και εμπορεύονταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, μετέφεραν μαζί τους θεούς, ήρωες και ιστορίες. Τα μυθικά πρόσωπα που ταξίδευαν πολύ απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία», εξηγεί ο Κρίστενσεν.

Μυθικοί ήρωες όπως ο Ηρακλής, ο οποίος περιπλανήθηκε για να ολοκληρώσει τους 12 άθλους του, και ο Ιάσονας, που ξεκίνησε την εκστρατεία για την απόκτηση του Χρυσόμαλλου Δέρατος, εμφανίζονται σε διάφορους λατρευτικούς χώρους.

Η λατρεία του Ηρακλή είχε φτάσει στη Ρώμη ήδη από το 600 π.Χ., ενώ στον ήρωα ήταν αφιερωμένο και ένα ιερό στο ελληνικό νησί της Θάσου.

Ήταν ο Οδυσσέας πραγματικό πρόσωπο;

Η επικρατέστερη άποψη είναι ότι ο Οδυσσέας αποτελούσε μυθικό χαρακτήρα και όχι ιστορικό πρόσωπο.

«Δεν διαθέτουμε αξιόπιστα στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι υπήρξε πραγματικά», αναφέρει ο Κρίστενσεν.

Υπάρχουν, ωστόσο, γεωγραφικά και ιστορικά στοιχεία στα ομηρικά έπη που δείχνουν κάποια σύνδεση με το παρελθόν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι αναφορές σε ανάκτορα που θυμίζουν εκείνα τα οποία ανασκάφηκαν στις Μυκήνες και την Πύλο, επισημαίνει η Μαραμπέα.

Η λατρεία των ηρώων σχετιζόταν με «τη δημιουργία ταυτότητας και τη σύνδεση μιας τοπικής κοινότητας ή μιας οικογένειας με κάτι μεγαλύτερο», εξηγεί ο Κρίστενσεν.

«Ο χώρος λατρείας ενός ήρωα ικανοποιεί τη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για εγγύτητα με το θείο. Οι ήρωες θεωρούνταν ημίθεοι, οι οποίοι βρίσκονταν κοντά στους ανθρώπους και τους προσέφεραν πρόσβαση στο θεϊκό στοιχείο. Το πλησιέστερο αντίστοιχο παράδειγμα στον σύγχρονο κόσμο είναι πιθανότατα οι άγιοι του χριστιανισμού».

Ο Οδυσσέας είναι επίσης «μια μορφή που υπερβαίνει τα όρια της ζωής και του θανάτου».

Στην ενδέκατη ραψωδία της «Οδύσσειας», ο ήρωας κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο για να συμβουλευτεί έναν μάντη σχετικά με την επιστροφή του στην πατρίδα.

«Συνομιλεί με τους νεκρούς και επιστρέφει. Αποτελεί ένα ισχυρό μέσο μετάβασης από τον έναν κόσμο στον άλλο», σημειώνει ο καθηγητής.

Μια ζωντανή παράδοση

Οι χώροι λατρείας των ηρώων βοηθούσαν επίσης τις ελληνικές πόλεις-κράτη να αποκτήσουν ξεχωριστή θέση στον αρχαίο κόσμο. Καθώς τα ανεξάρτητα κράτη διαμόρφωναν μια κοινή, πανελλήνια κουλτούρα, «άρχισαν να εντάσσουν τον εαυτό τους σε μια κοινή αφήγηση», εξηγεί ο Κρίστενσεν.

Η «Οδύσσεια» πιθανότατα ξεκίνησε ως μια σειρά προφορικών ποιημάτων, τα οποία αργότερα καταγράφηκαν.

«Τα έπη αποτελούν μέρος μιας ζωντανής και δυναμικής μυθολογικής παράδοσης, η οποία με την πάροδο του χρόνου ευνόησε τις αφηγήσεις για τον Τρωικό Πόλεμο έναντι άλλων ιστοριών. Αυτό συνέβη εν μέρει εξαιτίας της διαμόρφωσης μιας ευρύτερης ελληνικής ταυτότητας», σημειώνει.

«Καθώς η “Οδύσσεια” πέρασε από τις τοπικές παραδόσεις σε μια πανελλήνια αφήγηση, οι κάτοικοι της Ιθάκης ταύτισαν το νησί και την ιστορία τους με τον Οδυσσέα».

Η διαχρονική κληρονομιά της «Οδύσσειας»

Τα αντικείμενα που ανακαλύφθηκαν στην Ιθάκη χρονολογούνται από τον 9ο αιώνα π.Χ. έως και τη ρωμαϊκή εποχή, τον 1ο και τον 2ο αιώνα μ.Χ. Αυτό αποδεικνύει ότι η επιρροή της «Οδύσσειας» στην Ιθάκη διατηρήθηκε για ένα εξαιρετικά μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η λατρεία του ήρωα διήρκεσε «περίπου 1.000 χρόνια μετά την υποτιθέμενη επιστροφή του θρυλικού βασιλιά από την Τροία στο νησί του, γύρω στο 1200 π.Χ., και περίπου 500 χρόνια μετά τη σύνθεση της “Οδύσσειας”, γύρω στο 750-700 π.Χ.», αναφέρει η Μαραμπέα.

Για τον Κρίστενσεν δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο ήρωας και η αφήγηση της «Οδύσσειας» άφησαν τόσο έντονο αποτύπωμα.

«Σήμερα ζούμε σε έναν πολιτισμό της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου. Πριν από όλα αυτά, οι μύθοι αποτελούσαν τα νήματα που ένωναν τις διαφορετικές κοινότητες», εξηγεί.

«Ως ένας ήρωας που ταξιδεύει, ο Οδυσσέας είναι μία από τις καταλληλότερες μορφές της αρχαιότητας για να επιτελέσει αυτόν τον ρόλο».

• Ιθάκη
• Οδυσσέας
• Οδύσσεια