Η Αθήνα των φοιτητών: Φλάουτα στη Νεάπολη, καυγάδες στο Πανεπιστήμιο και μπύρες πριν από τις εξετάσεις

Τον Αύγουστο η Αθήνα αλλάζει πρόσωπο. Τα αυτοκίνητα λιγοστεύουν, οι πεζοί είναι κυρίως τουρίστες και οι συνήθως πολυσύχναστοι δρόμοι του κέντρου μοιάζουν να παίρνουν μια βαθιά ανάσα, προτού επιστρέψουν οι εκδρομείς και οι γρήγοροι ρυθμοί του Σεπτεμβρίου.

Μέσα σε αυτή την ασυνήθιστη ηρεμία βρίσκουν χώρο να ακουστούν ιστορίες μιας άλλης Αθήνας: κοσμοπολίτικης και πνευματικής, γεμάτης νεανική ορμή, πολιτικές αντιπαραθέσεις, φοιτητικές αγωνίες και νυχτερινές εξορμήσεις.

Μαρτυρίες και λογοτεχνικά αποσπάσματα που συγκέντρωσε το Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ ζωντανεύουν την καθημερινότητα επιφανών ανθρώπων των γραμμάτων κατά τα φοιτητικά τους χρόνια. Από τον Οδυσσέα Ελύτη και τη Μαρία Πολυδούρη μέχρι τον Νίκο Καζαντζάκη, τον Άγγελο Τερζάκη και τον Τάκη Σινόπουλο, η ζωή γύρω από το Πανεπιστήμιο αποκαλύπτεται θορυβώδης, ανήσυχη και συχνά απρόβλεπτη.

Η Νεάπολη των μαθητών και των… φλάουτων

Ανάμεσα στους λόφους του Στρέφη και του Λυκαβηττού, η Νεάπολη αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες μία από τις κατεξοχήν φοιτητικές συνοικίες της πρωτεύουσας.

Ο ποιητής και βοτανολόγος Θεόδωρος Ορφανίδης περιέγραφε με χιούμορ τους νέους που κατοικούσαν στην περιοχή, αποκαλώντας τη Νεάπολη «συνοικία του φλαούτου», καθώς, όπως έγραφε, οι περισσότεροι μαθητές της Αθήνας έδειχναν ιδιαίτερη αδυναμία στο συγκεκριμένο μουσικό όργανο.

Η καθημερινότητά τους άρχιζε με γάλα το καλοκαίρι και σαλέπι ή λουκουμάδες τον χειμώνα. Ακολουθούσαν τα μαθήματα, το μεσημεριανό φαγητό σε μαγειρεία που συχνά περίμεναν για μήνες να πληρωθούν και, το βράδυ, η μεγάλη διάκριση ανάμεσα σε όσους μελετούσαν και σε εκείνους που προτιμούσαν τα καφενεία, το μπιλιάρδο, τα χαρτιά και τους νυχτερινούς περιπάτους.

Οι οικονομικές δυσκολίες, οι πρόχειρες συνθήκες διαβίωσης και η διασκέδαση αποτελούσαν ήδη αναπόσπαστα στοιχεία της φοιτητικής ζωής.

Συναυλίες, παλιατζίδικα και πολιτικές ανησυχίες

Δεκαετίες αργότερα, ο ποιητής Τάκης Σινόπουλος θυμόταν την πρώτη του χρονιά στο Πανεπιστήμιο, το 1935. Δίπλα στη Φυσική, τη Χημεία και την Ανατομία, ανακάλυπτε έναν «απέραντο και παράξενο κόσμο».

Οι συναυλίες της Κρατικής Ορχήστρας στα «Ολύμπια» με τον Δημήτρη Μητρόπουλο, τα υπαίθρια παλιατζίδικα της Ιπποκράτους και της Ασκληπιού, οι παραδόσεις στη Νομική και η έντονη πολιτική ατμόσφαιρα συνέθεταν το σκηνικό.

Ήταν η εποχή κατά την οποία η σκιά του Ελευθερίου Βενιζέλου εξακολουθούσε να βαραίνει πάνω από την πολιτική ζωή, ο Καρυωτάκης «έδυε», ο Καβάφης μεσουρανούσε και η γενιά του ’30, ο υπερρεαλισμός και τα κοινωνικά προβλήματα απασχολούσαν τους νέους.

«Ο κόσμος δεν ήταν καθόλου απλός», σημείωνε χαρακτηριστικά ο Σινόπουλος.

Ο Ελύτης και οι αιματηροί φοιτητικοί καβγάδες

Μια ακόμη πιο ταραχώδη εικόνα της πανεπιστημιακής ζωής κατέγραψε ο Οδυσσέας Ελύτης, αναφερόμενος στο 1934.

Στο ανατολικό προαύλιο του Πανεπιστημίου, ομάδες νέων συζητούσαν, χειρονομούσαν και φώναζαν. Ένας πρόχειρος ομιλητής μπορούσε μέσα σε λίγα λεπτά να συγκεντρώσει γύρω του αντιπάλους και υποστηρικτές, δημιουργώντας συνθήκες σύγκρουσης.

Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις δεν έμεναν πάντοτε στα λόγια. Ο Ελύτης περιέγραφε γροθιές, βιβλία που σκορπίζονταν στο πλακόστρωτο, κουμπιά που τινάζονταν στον αέρα και, κάποιες φορές, σταγόνες αίματος.

Ανάλογη ήταν η μαρτυρία του Άγγελου Τερζάκη για συγκέντρωση περίπου 500 φοιτητών στη Νομική Σχολή της οδού Σίνα, το φθινόπωρο του 1922. Φωνές, σφυρίγματα και δυνατοί κρότοι συνέθεταν, όπως έγραφε, ένα «πανδαιμόνιο απίθανο».

Η αιώνια αγωνία της εξεταστικής

Όσα χρόνια κι αν περάσουν, ένα μέρος της φοιτητικής ζωής παραμένει σχεδόν αναλλοίωτο: η αγωνία των εξετάσεων.

Στις 2 Αυγούστου 1921, η Μαρία Πολυδούρη έγραφε στο ημερολόγιό της ότι σκόπευε να πάρει άδεια για να μελετήσει, καθώς άρχιζε ξανά «η μέριμνα των εξετάσεων». Και όλα αυτά μέσα στη ζέστη του αθηναϊκού καλοκαιριού.

Μετά την ολοκλήρωσή τους, η ποιήτρια περιέγραφε την αίσθηση ότι ένα ολόκληρο φορτίο είχε φύγει από πάνω της, παρότι η επίδοσή της ήταν απλώς μέτρια. Εκείνο που είχε μείνει να βουίζει στα αυτιά της ήταν η φράση του καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου: «Αρκετά καλά, παιδί μου».

Ο πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης θυμόταν μια ακόμη πιο εξαντλητική διαδικασία. Οι τελειόφοιτοι της Νομικής εξετάζονταν σε όλα τα μαθήματα μέσα στην ίδια ημέρα, από τις 6 το πρωί έως τις 8 ή 9 το βράδυ, έχοντας ήδη εξαντληθεί από πολυήμερη μελέτη.

Ο Καζαντζάκης, το Ρωμαϊκό Δίκαιο και η μπύρα

Πιο ανορθόδοξη μέθοδο προετοιμασίας είχε ακολουθήσει ο Νίκος Καζαντζάκης. Όπως αφηγήθηκε αργότερα στην «Αναφορά στον Γκρέκο», πριν εξεταστεί στο Ρωμαϊκό Δίκαιο πήγε μαζί με συμφοιτητή του σε μπιραρία, ώστε να έρθουν στο κέφι και να «λυθεί η γλώσσα» τους.

Το τέχνασμα φαίνεται ότι λειτούργησε. Με άνεση, αυτοπεποίθηση και αρκετά λατινικά ρητά, οι δύο φοιτητές απάντησαν στις ερωτήσεις και πήραν άριστα.

Από τη Γραβιάς στα ταβερνεία του Μεταξουργείου

Η φοιτητική ζωή δεν περιοριζόταν στα πανεπιστημιακά κτίρια. Τα καφενεία, οι ταβέρνες και οι λέσχες του κέντρου λειτουργούσαν ως χώροι συνάντησης, πολιτικής συζήτησης και διασκέδασης.

Στα «Παιδιά της Νιόβης», ο Τάσος Αθανασιάδης αναφερόταν σε ένα λιγοσύχναστο καφενείο της οδού Γραβιάς, κοντά στη Σόλωνος. Ο Μ. Καραγάτσης, από την πλευρά του, περιέγραφε φοιτητές που, μετά τις συνεδριάσεις του Συλλόγου Νομικών Πανεπιστημιακών Διαλέξεων, κατευθύνονταν σε ταβερνεία του Μεταξουργείου για να πιουν.

Σημαντικό σημείο συνάντησης υπήρξε και η παλιά Φοιτητική Λέσχη στην οδό Πειραιώς 29. Εκεί σύχναζε, μεταξύ άλλων, ο νεαρός Οδυσσέας Αλεπουδέλης, προτού γίνει γνωστός με το λογοτεχνικό όνομα Οδυσσέας Ελύτης.

Η Ντόρα Ρωζέττη περιέγραψε τη Λέσχη ως έναν πραγματικό πυρήνα νεανικής ζωής: πρωτοετείς φοιτητές, χειραφετημένες φοιτήτριες, παρτίδες σκακιού και ντόμινο, μουσική στο πιάνο και παρέες που έμεναν μέχρι αργά.

Μια Αθήνα διαφορετική και ταυτόχρονα οικεία

Οι αφηγήσεις καλύπτουν διαφορετικές δεκαετίες, αλλά οι εικόνες τους μοιάζουν παράξενα γνώριμες. Η αγωνία της εξεταστικής, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι οικονομικές δυσκολίες, τα φοιτητικά στέκια και η αναζήτηση διασκέδασης εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν τη ζωή των νέων.

Τα κείμενα παρουσιάστηκαν σε εκδήλωση του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ με τίτλο «Λογοτεχνική περιδιάβαση στην ιστορία του ΕΚΠΑ», με αφορμή τη συμπλήρωση 189 χρόνων από την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Πρόκειται για μια διαδρομή σε μια πρωτεύουσα που άλλαξε θεαματικά, αλλά διατήρησε κάτι από τον παλιό της χαρακτήρα: την ικανότητά της να συνδυάζει τη γνώση με την αμφισβήτηση, την πνευματική ζωή με τη διασκέδαση και την καθημερινότητα με τη λογοτεχνία.

  Βιβλιογραφία

1. Θεόδωρος Ορφανίδης, Τα ‘Απαντα, Εκδοτικός Οίκος Γεωργίου Φέξη, Εν Αθήναις 1915, δ. 296. «Η Στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι»

2. Μιχάλης Πιερής, Ο χώρος και τα χρόνια του Τάκη Σινόπουλου 1917-1981. Σχεδίασμα βιο-εργογραφίας, Ερμής 1988, σ. 19.

3. Οδυσσέας Ελύτης, «Το χρονικό μιας δεκαετίας»

4. ‘Αγγελος Τερζάκης, Απρίλης, Το βιβλίο του γιου μου, Δ Έκδοση Αναθεωρημένη, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1986, σ. 66, 69-70.

5. Μαρία Πολυδούρη, «Ζωή με παραφορά…». Αθηναϊκό ημερολόγιο 1921-1922, 1925, Εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα 2005, σ. 18, 28-29, 46.

6. Θανάσης Πετσάλης Διομήδης, Διαφάνειες. Ο μεσοπόλεμος. Ο δεύτερος τόμος της ζωής μου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1985, σ.171-172

7. Νίκος Καζαντζάκης, Αναφορά στον Γκρέκο, εκδόσεις Καζαντζάκη, Αθήνα 1982, σ.155-156

8. Τάσος Αθανασιάδης, «Τα παιδιά της Νιόβης»

9. Μ. Καραγάτσης, «Οι διαπρεπείς», Νέα Εστία, τομ. 22 (1937), σ. 1850-1851

10. Αναστάσιος Π. Χριστοφιλόπουλος, «Παναγιώτης Κανελλόπουλος», Νέα Εστία, τομ. 140 (1996), σ. 53-54

11. ΝΤΟΡΑ ΡΩΖΕΤΤΗ, Η ερωμένη της

Πηγή φωτογραφιών: ΑΠΕ-ΜΠΕ / Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ

• Αθήνα
• Μεταξουργείο