Η μέρα που πέθανε η μουσική: Η ιστορία πίσω από ένα από τα πιο διάσημα αμερικανικά τραγούδια

Στις 3 Φεβρουαρίου 1959, ένα μικρό αεροσκάφος συνετρίβη σε ένα χιονισμένο χωράφι της Αϊόβα, παρασύροντας στον θάνατο τρεις από τους ανερχόμενους αστέρες του πρώιμου rock ’n’ roll: τον Buddy Holly, τον Ritchie Valens και τον J.P. Richardson, γνωστό ως «The Big Bopper».

Εκείνη τη στιγμή κανείς δεν αποκάλεσε το δυστύχημα «τη μέρα που πέθανε η μουσική». Η φράση γεννήθηκε περισσότερο από μία δεκαετία αργότερα, μέσα από το American Pie του Don McLean, ένα τραγούδι διάρκειας περίπου οκτώμισι λεπτών που μετέτρεψε την αεροπορική τραγωδία σε σύμβολο για το τέλος της αθωότητας μιας ολόκληρης εποχής.

Το American Pie δεν είναι απλώς ένα τραγούδι για τρεις μουσικούς που χάθηκαν πρόωρα. Είναι μια σκοτεινή αναδρομή στην Αμερική των δεκαετιών του 1950 και του 1960, στη μετάβαση από την αισιοδοξία του μεταπολεμικού κόσμου στις δολοφονίες, στον πόλεμο του Βιετνάμ, στις κοινωνικές συγκρούσεις και στη διάλυση του ονείρου ότι η μουσική μπορούσε να ενώσει τους πάντες.

Η τελευταία συναυλία

Το βράδυ της 2ας Φεβρουαρίου 1959, οι Buddy Holly, Ritchie Valens και Big Bopper εμφανίστηκαν στο Surf Ballroom, στο Κλίαρ Λέικ της Αϊόβα, στο πλαίσιο της περιοδείας Winter Dance Party.

Η περιοδεία είχε οργανωθεί μέσα σε έναν από τους σκληρότερους χειμώνες της περιοχής. Οι καλλιτέχνες ταξίδευαν με λεωφορεία που παρουσίαζαν συνεχώς μηχανικά προβλήματα και συχνά δεν διέθεταν επαρκή θέρμανση. Οι μεγάλες αποστάσεις και οι χαμηλές θερμοκρασίες είχαν εξαντλήσει τους μουσικούς, ενώ ορισμένοι είχαν ήδη αρρωστήσει.

Το marketing του νέου δίσκου των Rolling Stones προκαλεί «κόντρα» Τζάγκερ – Σπρίνγκστιν με «μεσάζοντα» τον Τραμπ

Ο Buddy Holly αποφάσισε να ναυλώσει ένα μικρό Beechcraft Bonanza, προκειμένου να ταξιδέψει αεροπορικώς προς το Φάργκο της Βόρειας Ντακότα και από εκεί να μεταβεί στο Μούρχεντ της Μινεσότα, όπου είχε προγραμματιστεί η επόμενη συναυλία.

Η πτήση θα του επέτρεπε να φτάσει νωρίτερα, να ξεκουραστεί και να πλύνει τα ρούχα του πριν από την επόμενη εμφάνιση. Η απόφαση, όμως, θα οδηγούσε σε μία από τις πιο γνωστές τραγωδίες στην ιστορία της αμερικανικής μουσικής.

Οι θέσεις που άλλαξαν χέρια

Οι τρεις θέσεις των επιβατών δεν προορίζονταν αρχικά για όλους όσοι τελικά επιβιβάστηκαν.

Ο Big Bopper, ο οποίος έπασχε από γρίπη, ζήτησε από τον Waylon Jennings, τότε μέλος του συγκροτήματος του Buddy Holly και μετέπειτα μεγάλο αστέρα της country, να του παραχωρήσει τη θέση του.

Ο Ritchie Valens εξασφάλισε τη δική του θέση κερδίζοντας σε ρίψη νομίσματος τον κιθαρίστα Tommy Allsup. Ο Valens ήταν μόλις 17 ετών και είχε ήδη γνωρίσει μεγάλη επιτυχία με τα Donna και La Bamba.

Ο τραγουδιστής Dion είχε επίσης τη δυνατότητα να ταξιδέψει με το αεροσκάφος, αλλά αρνήθηκε να πληρώσει τα 35 δολάρια που κόστιζε η θέση. Μια σειρά από ασήμαντες φαινομενικά αποφάσεις καθόρισε έτσι ποιοι θα βρίσκονταν μέσα στο αεροπλάνο εκείνο το βράδυ.

Η συντριβή μέσα στη νύχτα

Το αεροσκάφος απογειώθηκε λίγο πριν από τη μία τα ξημερώματα της 3ης Φεβρουαρίου 1959, με πιλότο τον Roger Peterson.

Στην περιοχή επικρατούσαν επιδεινούμενες καιρικές συνθήκες, με χιόνι, χαμηλή νέφωση και περιορισμένη ορατότητα. Λίγα λεπτά μετά την απογείωση, το αεροσκάφος άρχισε να χάνει ύψος και συνετρίβη περίπου οκτώ χιλιόμετρα βορειοδυτικά του αεροδρομίου του Μέισον Σίτι.

Κανείς από τους επιβαίνοντες δεν επέζησε.

Η επίσημη έρευνα κατέληξε ότι ο πιλότος δεν διέθετε την απαιτούμενη πιστοποίηση, εμπειρία και εκπαίδευση για πτήση αποκλειστικά με όργανα στις συγκεκριμένες καιρικές συνθήκες. Το αεροσκάφος καταστράφηκε ολοσχερώς, ενώ οι τέσσερις σοροί εντοπίστηκαν το επόμενο πρωί.

Η Τέιλορ Σουίφτ πήρε πίσω τη μουσική της – Και επαναπροσδιορίζει την ουσία της τέχνης

Ο Buddy Holly ήταν μόλις 22 ετών, ο Ritchie Valens 17 και ο Big Bopper 28. Μέσα σε ένα βράδυ, το rock ’n’ roll έχασε τρεις καλλιτέχνες που αντιπροσώπευαν διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντός του.

Ο 13χρονος εφημεριδοπώλης που έμαθε τα νέα

Το πρωί μετά το δυστύχημα, ένας 13χρονος μαθητής από τη Νέα Υόρκη μοίραζε εφημερίδες στη γειτονιά του. Ονομαζόταν Don McLean.

Ο McLean ήταν μεγάλος θαυμαστής του Buddy Holly και θυμόταν αργότερα το σοκ που αισθάνθηκε βλέποντας την είδηση στην πρώτη σελίδα των εφημερίδων που παρέδιδε. Η εμπειρία αυτή αποτυπώθηκε στην αρχή του American Pie, όπου ο αφηγητής θυμάται τον Φεβρουάριο που τον έκανε να ανατριχιάζει και την εφημερίδα που μετέφερε στην πόρτα.

Flâneurs* στη λεωφόρο ΝΑΤΟ: Στον πιο «ενικό» δρόμο της Αθήνας η περιπλάνηση γίνεται εμπειρία

Ο ίδιος επιβεβαίωσε ότι η εικόνα του νεαρού εφημεριδοπώλη ήταν αυτοβιογραφική. Το άλμπουμ American Pie αφιερώθηκε στον Buddy Holly, τον καλλιτέχνη του οποίου ο θάνατος σημάδεψε το τέλος της παιδικής ηλικίας του McLean.

Πώς γεννήθηκε το American Pie

Ο Don McLean άρχισε να γράφει το τραγούδι περίπου έντεκα χρόνια μετά το δυστύχημα, ενώ εργαζόταν πάνω στο δεύτερο άλμπουμ του.

Το αρχικό χειρόγραφο και οι διαδοχικές εκδοχές του δημιουργήθηκαν στο Κολντ Σπρινγκ της Νέας Υόρκης και στη Φιλαδέλφεια την περίοδο 1970-1971. Το υλικό περιλάμβανε δεκάδες σελίδες, διορθώσεις, διαγραμμένους στίχους και ιδέες που δεν μπήκαν ποτέ στην τελική σύνθεση.

Το τραγούδι κυκλοφόρησε το 1971 και γρήγορα εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα προσωπικό μνημόσυνο για τον Buddy Holly.

Ο McLean χρησιμοποίησε το αεροπορικό δυστύχημα ως αφετηρία για να αφηγηθεί τη μετάλλαξη της αμερικανικής κοινωνίας. Η φωτεινή, σχεδόν αθώα ποπ κουλτούρα της δεκαετίας του 1950 παραχωρεί σταδιακά τη θέση της στις πολιτικές δολοφονίες, στον πόλεμο, στις διαδηλώσεις, στα ναρκωτικά και στη βία που συνόδευσε το τέλος της δεκαετίας του 1960.

Ο ίδιος χαρακτήρισε αργότερα το τραγούδι μια αλληγορία του αμερικανικού ονείρου και μια φωτογραφία της Αμερικής που προσπάθησε να αποτυπώσει με λέξεις και μουσική.

Ένα τραγούδι γεμάτο κώδικες

Επί δεκαετίες, ακροατές και μουσικοί αναλυτές προσπαθούσαν να αποκρυπτογραφήσουν κάθε πρόσωπο, κάθε εικόνα και κάθε υπαινιγμό του American Pie.

Πολλοί συνέδεσαν τον «βασιλιά» με τον Elvis Presley, τον «γελωτοποιό» με τον Bob Dylan και τη μυστηριώδη πορεία των στίχων με την άνοδο των Beatles, των Rolling Stones και της αντικουλτούρας. Ο McLean απέφευγε για χρόνια να επιβεβαιώσει μια οριστική ερμηνεία, επιμένοντας ότι είχε αφήσει σκόπιμα χώρο για ασάφεια.

Τα χειρόγραφά του, ωστόσο, επιβεβαίωσαν ότι ανάμεσα στις βασικές επιρροές του βρίσκονταν ο πόλεμος του Βιετνάμ, οι Beatles και η καταστροφική συναυλία του Altamont το 1969, όπου ένας νεαρός σκοτώθηκε μπροστά στη σκηνή κατά τη διάρκεια της εμφάνισης των Rolling Stones.

Χρόνια αργότερα ο McLean εξήγησε ότι η «μπάντα που αρνήθηκε να υποχωρήσει» παρέπεμπε και στο στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, ενώ μία από τις εικόνες του τραγουδιού για το άρωμα στον αέρα λειτουργούσε ως υπαινιγμός για τα δακρυγόνα των διαδηλώσεων.

Δεν πρόκειται, επομένως, για ένα κρυπτόλεξο στο οποίο κάθε λέξη αντιστοιχεί υποχρεωτικά σε ένα πραγματικό πρόσωπο. Το American Pie λειτουργεί περισσότερο σαν κολάζ μνήμης, ιστορίας και συλλογικού τραύματος.

Από το πένθος στην απώλεια της αθωότητας

Στην αρχή του τραγουδιού η μουσική μπορεί ακόμη να κάνει τους ανθρώπους να χαμογελούν. Στη συνέχεια, όμως, η ατμόσφαιρα γίνεται σταδιακά πιο σκοτεινή.

Η πίστη, η πολιτική, ο έρωτας και η ίδια η rock μουσική εμφανίζονται ανίκανα να διατηρήσουν την αρχική τους υπόσχεση. Η δεκαετία αρχίζει με τον Buddy Holly και τελειώνει με τη βία του Altamont, την απογοήτευση του Βιετνάμ και την κατάρρευση της αισιοδοξίας που είχε συνοδεύσει τη νεανική κουλτούρα.

Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου περιγράφει το τραγούδι ως μια ακολουθία εικόνων από το 1959 έως το 1969, με ένα ρεφρέν που ακούγεται ταυτόχρονα παιχνιδιάρικο και απειλητικό.

Η «μέρα που πέθανε η μουσική» δεν είναι, λοιπόν, μόνο η ημέρα του δυστυχήματος. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο McLean αισθάνθηκε ότι κάτι αθώο και ανεπανάληπτο είχε χαθεί — πρώτα μέσα του και έπειτα σε ολόκληρη τη χώρα.

Το τραγούδι που ήταν υπερβολικά μεγάλο για το ραδιόφωνο

Με διάρκεια περίπου οκτώμισι λεπτών, το American Pie παραβίαζε σχεδόν όλους τους εμπορικούς κανόνες της εποχής. Οι ραδιοφωνικοί σταθμοί ήταν αρχικά επιφυλακτικοί απέναντι σε ένα τραγούδι τόσο μεγάλο, αφηγηματικό και γεμάτο ασαφείς συμβολισμούς.

Παρά τις επιφυλάξεις, το κοινό το αγκάλιασε. Το American Pie έφτασε στην κορυφή του Billboard Hot 100, όπου παρέμεινε για τέσσερις εβδομάδες στις αρχές του 1972. Το ομώνυμο άλμπουμ κατέκτησε επίσης την πρώτη θέση.

Το 2015, το αρχικό χειρόγραφο του τραγουδιού πουλήθηκε από τον οίκο Christie’s έναντι 1,205 εκατομμυρίων δολαρίων, μία από τις υψηλότερες τιμές που είχαν καταβληθεί μέχρι τότε για αμερικανικό λογοτεχνικό χειρόγραφο.

Έναν χρόνο αργότερα, το American Pie εντάχθηκε στο Εθνικό Μητρώο Ηχογραφήσεων της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, ως έργο με πολιτιστική, ιστορική και αισθητική σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Γιατί εξακολουθεί να συγκινεί

Περισσότερο από μισό αιώνα μετά την κυκλοφορία του, το American Pie παραμένει ένα τραγούδι που μπορεί να ακουστεί ταυτόχρονα ως προσωπική εξομολόγηση, ιστορική αφήγηση και συλλογικό μοιρολόι.

Η δύναμή του δεν βρίσκεται μόνο στις αναφορές που μπορούν να αποκρυπτογραφηθούν. Βρίσκεται στην αίσθηση ότι ο ακροατής παρακολουθεί έναν κόσμο να αλλάζει χωρίς να μπορεί να τον συγκρατήσει.

Ο Buddy Holly, ο Ritchie Valens και ο Big Bopper πέθαναν σε ένα χιονισμένο χωράφι της Αϊόβα. Ο Don McLean, όμως, μετέτρεψε τον θάνατό τους σε κάτι ευρύτερο: στη στιγμή κατά την οποία μια γενιά κοίταξε πίσω και συνειδητοποίησε ότι η Αμερική της νεότητάς της δεν υπήρχε πια.

Και κάπως έτσι, ένα αεροπορικό δυστύχημα έγινε τραγούδι, το τραγούδι έγινε μύθος και η 3η Φεβρουαρίου 1959 έμεινε για πάντα στην ιστορία ως η μέρα που πέθανε η μουσική.

• American Pie
• αεροπορικό δυστύχημα