Ο δισεπίλυτος γρίφος του Ιράν: Τα σενάρια επίλυσης μιας κατάστασης που δε λέει να τελειώνει

Η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να ακυρώσει την τελευταία στιγμή το προγραμματισμένο αμερικανικό πλήγμα κατά του Ιράν απέτρεψε, τουλάχιστον προσωρινά, μια νέα και πιθανώς ανεξέλεγκτη κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή. Δεν έλυσε, όμως, κανένα από τα θεμελιώδη προβλήματα που διατηρούν τη σύγκρουση ενεργή.

Ο Αμερικανός πρόεδρος υποστήριξε ότι διαμορφώθηκαν οι βασικές γραμμές μιας πιθανής συμφωνίας για την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και την αντιμετώπιση της ιρανικής πυρηνικής απειλής. Η Τεχεράνη, ωστόσο, δεν έχει επιβεβαιώσει δημόσια μια ολοκληρωμένη συμφωνία, ενώ το Ισραήλ εξακολουθεί να διατηρεί τις δυνάμεις του σε κατάσταση ύψιστης επιχειρησιακής ετοιμότητας.

Η πραγματικότητα είναι ότι το ιρανικό ζήτημα δεν αποτελεί μία και μοναδική κρίση. Είναι ένας κόμπος στον οποίο συναντώνται το πυρηνικό πρόγραμμα, η ελευθερία της ναυσιπλοΐας, η ασφάλεια του Ισραήλ, οι αμερικανικές εγγυήσεις προς τις αραβικές χώρες, οι περιφερειακές ένοπλες οργανώσεις και η επιβίωση του ίδιου του καθεστώτος της Τεχεράνης.

Οι τέσσερις κόμποι που πρέπει να λυθούν

Το πρώτο και δυσκολότερο ζήτημα αφορά το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας έχει επισημάνει ότι το Ιράν είναι το μοναδικό μη πυρηνικό κράτος-μέλος της Συνθήκης Μη Διάδοσης που έχει παραγάγει και συγκεντρώσει ουράνιο εμπλουτισμένο σε ποσοστό 60%, επίπεδο που βρίσκεται πολύ κοντά σε εκείνο που απαιτείται για στρατιωτική χρήση.

Οι επιθεωρήσεις της IAEA στο ιρανικό έδαφος είχαν ουσιαστικά διακοπεί μετά την έναρξη των εχθροπραξιών τον Φεβρουάριο του 2026 και επανεκκινήθηκαν μόνο περιορισμένα. Χωρίς πλήρη πρόσβαση των επιθεωρητών, καμία συμφωνία δεν θα μπορεί να παρέχει αξιόπιστες εγγυήσεις για το πυρηνικό υλικόκαι τις εγκαταστάσεις της χώρας.

Channel 12: Ο Τραμπ άφησε το Ισραήλ «στο σκοτάδι» για την ακύρωση του πλήγματος στο Ιράν

Ο δεύτερος κόμπος είναι τα Στενά του Ορμούζ. Η Ουάσινγκτον απαιτεί την πλήρη και ανεμπόδιστη διέλευση των εμπορικών πλοίων, χωρίς επιθέσεις, ελέγχους ή επιβολή τελών από την Τεχεράνη. Οι διαδοχικές ανακοινώσεις για συμφωνίες, εκεχειρίες και επαναλειτουργία της θαλάσσιας οδού έχουν μέχρι στιγμής ακολουθηθεί από νέες εντάσεις και αμοιβαία πλήγματα.

Το τρίτο ζήτημα αφορά τους βαλλιστικούς πυραύλους του Ιράν και τη δράση οργανώσεων που συνδέονται με την Τεχεράνη στη Μέση Ανατολή και στην Ερυθρά Θάλασσα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει καταστήσει σαφές ότι μια διαρκής λύση δεν μπορεί να περιοριστεί στο πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά πρέπει να περιλαμβάνει τις αποσταθεροποιητικές περιφερειακές δραστηριότητες και το πυραυλικό οπλοστάσιο.

Ο τέταρτος κόμπος είναι η σχέση Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ. Η φερόμενη ελλιπής ενημέρωση της ισραηλινής ηγεσίας για την ακύρωση του αμερικανικού πλήγματος αποκάλυψε έλλειμμα συντονισμού σε μια στιγμή κατά την οποία οι δύο χώρες θα έπρεπε να έχουν κοινή στρατηγική. Το Ισραήλ φοβάται ότι μια βιαστική συμφωνία μπορεί απλώς να προσφέρει στην Τεχεράνη χρόνο για ανασύνταξη.

Σενάριο πρώτο: Η μεγάλη, συνολική συμφωνία

Η πιο ολοκληρωμένη λύση θα ήταν μια νέα συμφωνία που θα αντιμετώπιζε ταυτόχρονα το πυρηνικό πρόγραμμα, τα Στενά του Ορμούζ, τους πυραύλους και τις περιφερειακές συγκρούσεις.

Σε αυτό το σενάριο, το Ιράν θα δεχόταν δραστικό περιορισμό ή πολυετή αναστολή του εμπλουτισμού ουρανίου, απομάκρυνση ή αδρανοποίηση σημαντικού μέρους του αποθέματός του και πλήρη επιστροφή των επιθεωρητών της IAEA. Σε αντάλλαγμα, οι ΗΠΑ και η Ευρώπη θα προχωρούσαν σταδιακά σε άρση κυρώσεων, αποδέσμευση ιρανικών κεφαλαίων και αποκατάσταση των εμπορικών συναλλαγών.

Παράλληλα, θα απαιτούνταν μόνιμη συμφωνία για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ και μηχανισμός αποκλιμάκωσης με τη συμμετοχή του Ομάν, του Κατάρ, της Σαουδικής Αραβίας και άλλων κρατών του Κόλπου.

Πρόκειται για το καλύτερο δυνατό σενάριο, αλλά και το δυσκολότερο. Η Τεχεράνη δεν θέλει να εγκαταλείψει βασικά μέσα στρατηγικής πίεσης χωρίς άμεσες και μεγάλες οικονομικές ανταμοιβές, ενώ το Ισραήλ δύσκολα θα αποδεχθεί μια συμφωνία που δεν εξαλείφει μακροπρόθεσμα την πιθανότητα ανάπτυξης πυρηνικού όπλου.

Σενάριο δεύτερο: Μια περιορισμένη συμφωνία «ανάσας»

Το πιθανότερο βραχυπρόθεσμο ενδεχόμενο είναι μια μικρότερη, μεταβατική συμφωνία. Αυτή θα μπορούσε να περιλαμβάνει κατάπαυση πυρός, πλήρες άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, περιορισμό των επιθέσεων στη ναυσιπλοΐα και επανεκκίνηση των επιθεωρήσεων στις πυρηνικές εγκαταστάσεις.

Σε αντάλλαγμα, η Ουάσινγκτον θα μπορούσε να παγώσει νέα στρατιωτικά πλήγματα και να χαλαρώσει επιλεκτικά ορισμένους περιορισμούς στις ιρανικές εξαγωγές ή στην πρόσβαση της Τεχεράνης σε δεσμευμένα κεφάλαια.

Το Ομάν εξακολουθεί να αποτελεί βασικό δίαυλο στις έμμεσες συνομιλίες, ενώ οι χώρες του Κόλπου πιέζουν για διπλωματική λύση, φοβούμενες ότι μια γενικευμένη επίθεση θα προκαλούσε ιρανικά αντίποινα σε ενεργειακές και στρατιωτικές εγκαταστάσεις τους.

Μια τέτοια συμφωνία θα αγόραζε χρόνο, αλλά δεν θα εξαφάνιζε τις αιτίες της σύγκρουσης. Η εμπειρία των προηγούμενων μηνών δείχνει ότι οι προσωρινές εκεχειρίες μπορούν να καταρρεύσουν γρήγορα, μόλις μία πλευρά θεωρήσει ότι η άλλη δεν εφαρμόζει τις δεσμεύσεις της.

Σενάριο τρίτο: Πίεση μέσω ελεγχόμενων πληγμάτων

Ένα άλλο ενδεχόμενο είναι η συνέχιση μιας στρατηγικής στρατιωτικής πίεσης, με περιορισμένα αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα σε πυραυλικές, ναυτικές ή ενεργειακές υποδομές, χωρίς επίσημη μετάβαση σε ολοκληρωτικό πόλεμο.

Η λογική αυτής της προσέγγισης είναι ότι η Τεχεράνη θα υποχρεωθεί να διαπραγματευτεί όταν το οικονομικό και στρατιωτικό κόστος γίνει δυσβάστακτο. Μέχρι στιγμής, όμως, δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι η κλιμάκωση των επιθέσεων οδηγεί αναγκαστικά το Ιράν σε μεγαλύτερες παραχωρήσεις. Αντίθετα, μπορεί να ενισχύσει τις πιο σκληρές δυνάμεις στο εσωτερικό του καθεστώτος.

Επιπλέον, ένα «περιορισμένο» πλήγμα μπορεί να προκαλέσει απάντηση σε αμερικανικές βάσεις, ισραηλινές πόλεις, πετρελαϊκές εγκαταστάσεις του Κόλπου ή εμπορικά πλοία. Σε ένα τόσο πυκνό δίκτυο στρατιωτικών δυνάμεων και αντικρουόμενων συμφερόντων, ένα λάθος μπορεί να οδηγήσει σε γενικευμένο πόλεμο.

Σενάριο τέταρτο: Περιφερειακό σύστημα ασφαλείας

Μια πιο φιλόδοξη προσέγγιση θα ήταν η δημιουργία ενός μόνιμου περιφερειακού μηχανισμού ασφαλείας στον Περσικό Κόλπο.

Το σύστημα θα μπορούσε να προβλέπει κοινό μηχανισμό αποτροπής επεισοδίων στη θάλασσα, απευθείας γραμμές επικοινωνίας, διεθνή επιτήρηση των Στενών του Ορμούζ και δεσμεύσεις μη επίθεσης μεταξύ Ιράν και αραβικών κρατών.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη υποστηρίξει την ανάγκη για σταθερή εκεχειρία, αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας και πλήρη επιστροφή του Ιράν στις διεθνείς πυρηνικές υποχρεώσεις του. Ωστόσο, ένας περιφερειακός μηχανισμός χωρίς τη συμμετοχή ή τουλάχιστον την αποδοχή των ΗΠΑ και του Ισραήλ θα είχε περιορισμένη ισχύ.

Το χειρότερο σενάριο

Το πλέον επικίνδυνο ενδεχόμενο είναι να αποτύχουν ξανά οι συνομιλίες και να ακολουθήσει ένα μεγάλο αμερικανοϊσραηλινό πλήγμα στις πυρηνικές, πυραυλικές και ενεργειακές εγκαταστάσεις του Ιράν.

Η Τεχεράνη θα μπορούσε να απαντήσει κλείνοντας πλήρως το Ορμούζ, επιτιθέμενη σε κράτη του Κόλπου και ενεργοποιώντας συμμαχικές δυνάμεις σε πολλά μέτωπα. Μια τέτοια εξέλιξη θα απειλούσε όχι μόνο τη Μέση Ανατολή, αλλά και την παγκόσμια οικονομία, μέσω της εκτίναξης του ενεργειακού κόστους και της διατάραξης των εμπορικών αλυσίδων.

Η προσωρινή αναδίπλωση του Τραμπ προσφέρει ένα μικρό παράθυρο διπλωματίας. Για να μετατραπεί, όμως, σε πραγματική έξοδο από την κρίση, απαιτείται κάτι περισσότερο από ακόμη μία ασαφή εκεχειρία: επαληθεύσιμες δεσμεύσεις, σταδιακά ανταλλάγματα και εγγυήσεις ασφαλείας για όλες τις πλευρές.

Διαφορετικά, η Μέση Ανατολή θα συνεχίσει να κινείται ανάμεσα σε προσωρινές συμφωνίες και νέες εκρήξεις βίας, με κάθε αναβολή ενός πλήγματος να αποτελεί απλώς την αντίστροφη μέτρηση μέχρι την επόμενη κρίση.

• Ηνωμένες Πολιτείες
• Ιράν
• Ισραήλ
• Μπενιαμίν Νετανιάχου
• Ντόναλντ Τραμπ