Οι αυξημένες μεταναστευτικές ροές στην Κρήτη ως πρώτο crash test για το νέο νομοσχέδιο

Οι νέες μεταναστευτικές αφίξεις νότια της Κρήτης και της Γαύδου δείχνουν ότι το μεταναστευτικό παραμένει μια διαρκής πρόκληση για την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι τέσσερις διαδοχικές επιχειρήσεις εντοπισμού και διάσωσης, με συνολικά 202 αλλοδαπούς σε διαφορετικά θαλάσσια σημεία, αποτελούν ένδειξη ότι οι μεταναστευτικές διαδρομές μεταβάλλονται, η πίεση μεταφέρεται και η νότια Κρήτη αναδεικνύεται όλο και πιο συχνά σε κρίσιμο σημείο πρώτης γραμμής.

Το γεγονός ότι οι λέμβοι εντοπίστηκαν δεκάδες ναυτικά μίλια νότια της Ιεράπετρας, των Καλών Λιμένων και της Γαύδου δείχνει πως τα κυκλώματα διακίνησης αναζητούν συνεχώς νέους θαλάσσιους διαδρόμους. Αξιοποιούν την απελπισία ανθρώπων που εγκαταλείπουν χώρες κρίσης, φτώχειας ή ανασφάλειας και ταυτόχρονα δοκιμάζουν τις επιχειρησιακές αντοχές των ελληνικών και ευρωπαϊκών αρχών. Η Κρήτη, που επί χρόνια αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως γεωγραφικό βάθος της χώρας παρά ως βασικό μέτωπο του μεταναστευτικού, βρίσκεται πλέον πιο έντονα μέσα στον χάρτη των πιέσεων.

Η διάσωση είναι η αρχή, όχι το τέλος της διαχείρισης

Η πρώτη υποχρέωση κάθε οργανωμένου κράτους είναι η προστασία της ανθρώπινης ζωής. Σε αυτό το επίπεδο, το Λιμενικό Σώμα – Ελληνική Ακτοφυλακή και η Frontex καλούνται να επιχειρούν σε δύσκολες συνθήκες, συχνά με περιορισμένο χρόνο αντίδρασης και σε θαλάσσιες περιοχές μεγάλης απόστασης. Η διάσωση ανθρώπων που βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα αποτελεί ζήτημα ανθρωπιάς, διεθνούς δικαίου και κρατικής ευθύνης.

Ωστόσο, η πραγματική δοκιμασία αρχίζει μετά την αποβίβαση. Εκεί ξεκινά η δύσκολη διαδικασία της καταγραφής, της ταυτοποίησης, των ελέγχων ασφαλείας, της εξέτασης των αιτημάτων ασύλου και, όπου απαιτείται, των επιστροφών. Αν αυτός ο μηχανισμός δεν λειτουργεί γρήγορα και αξιόπιστα, τότε η πίεση μεταφέρεται στις τοπικές κοινωνίες, στις δομές φιλοξενίας και συνολικά στο πολιτικό σύστημα.

Η εμπειρία των προηγούμενων ετών έχει δείξει ότι οι μεγάλες καθυστερήσεις δημιουργούν αδιέξοδα. Όταν οι αιτήσεις ασύλου παραμένουν για μεγάλο διάστημα σε εκκρεμότητα, όταν η ταυτοποίηση καθυστερεί και όταν οι επιστροφές δεν εκτελούνται, τότε το σύστημα χάνει την αξιοπιστία του. Αυτό επιβαρύνει και τους ανθρώπους που πράγματι δικαιούνται διεθνή προστασία και τις κοινωνίες που καλούνται να διαχειριστούν την καθημερινή πίεση.

Το νέο νομοσχέδιο και το μεγάλο τεστ της εφαρμογής

Το νομοσχέδιο, με τίτλο «Εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και λοιπές διατάξεις», δεν έρχεται σε πολιτικό κενό. Αντιθέτως, κατατίθεται σε μια στιγμή που οι αυξημένες ροές νότια της Κρήτης και της Γαύδου λειτουργούν σαν πρώτο crash test για το νέο πλαίσιο. Η υποχρεωτική διαδικασία screening στα εξωτερικά σύνορα, η πλήρης ταυτοποίηση, η λήψη βιομετρικών δεδομένων, οι έλεγχοι ασφαλείας και οι υγειονομικοί έλεγχοι παρουσιάζονται ως εργαλεία για ένα πιο γρήγορο και ελεγχόμενο σύστημα.

Το γεγονός ότι η συζήτηση για το νέο πλαίσιο συμπίπτει με την ανάδειξη αυξημένων μεταναστευτικών ροών νότια της Κρήτης και της Γαύδου δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο το μεταναστευτικό επανέρχεται στο προσκήνιο. Δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι οι αφίξεις εργαλειοποιούνται επικοινωνιακά,  όμως, το ότι η κυβέρνηση καλείται να αποδείξει πως το νομοσχέδιο δεν αξιοποιείται απλώς ως απάντηση σε μια συγκυρία, αλλά ως πραγματικό σχέδιο διαχείρισης μιας υπαρκτής και σύνθετης πίεσης.

Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι μόνο η ψήφιση ενός νόμου. Είναι η εφαρμογή του στην πράξη. Η πρόβλεψη για ολοκλήρωση της διαδικασίας εξέτασης ασύλου και επιστροφής μέσα σε περίπου δώδεκα εβδομάδες μπορεί να αποτελέσει σημαντική αλλαγή, εφόσον συνοδευτεί από επαρκές προσωπικό, οργανωμένες δομές, τεχνολογική υποστήριξη και σταθερή συνεργασία με τους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς.

Διότι η ταχύτητα δεν πρέπει να σημαίνει προχειρότητα και η αυστηρότητα δεν πρέπει να οδηγεί σε παραβίαση δικαιωμάτων. Η χώρα χρειάζεται ένα σύστημα που θα ξεχωρίζει γρήγορα και δίκαια όσους δικαιούνται προστασία από εκείνους των οποίων οι αιτήσεις δεν πληρούν τις προϋποθέσεις. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια, τη νομιμότητα και την ανθρωπιστική ευθύνη.

Αν το νέο πλαίσιο λειτουργήσει, θα κριθεί ως εργαλείο ουσίας. Αν, όμως, περιοριστεί σε σκληρές διατυπώσεις και επικοινωνιακές κορώνες πάνω σε ένα νέο κύμα αφίξεων, τότε θα επιβεβαιώσει μια παλιά παθογένεια, ότι το μεταναστευτικό στην Ελλάδα συχνά χρησιμοποιείται περισσότερο για πολιτική διαχείριση εντυπώσεων παρά για αποτελεσματική δημόσια πολιτική.

Η Ευρώπη δεν μπορεί να μένει θεατής

Να τονίσουμε χιλιοστή φορά ότι το μεταναστευτικό, δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό πρόβλημα. Η χώρα μας σαφώς καλείται να φυλάσσει εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αυτό σημαίνει ότι η ευθύνη δεν μπορεί να περιορίζεται στις χώρες πρώτης γραμμής. Η Κρήτη, η Γαύδος, τα νησιά του Αιγαίου, η Ιταλία, η Ισπανία και η Κύπρος δεν μπορούν να σηκώνουν δυσανάλογο βάρος, ενώ άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες περιορίζονται σε δηλώσεις αλληλεγγύης.

Η πραγματική ευρωπαϊκή πολιτική κρίνεται σε τρία επίπεδα:

1. στην επιτήρηση των συνόρων,
2. στη δίκαιη κατανομή ευθυνών και στις
3. αποτελεσματικές επιστροφές.

Αν ένα από αυτά τα τρία δεν λειτουργήσει, τότε το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο κινδυνεύει να μείνει ένα ακόμη θεσμικό κείμενο με περιορισμένο πρακτικό αντίκρισμα.

Η Frontex έχει σημαντικό ρόλο, όμως δεν αρκεί από μόνη της, χρειάζεται πολιτική βούληση, συμφωνίες με τρίτες χώρες, κοινές διαδικασίες και ουσιαστική στήριξη προς τα κράτη που δέχονται την πρώτη πίεση. Διαφορετικά, κάθε νέο κύμα αφίξεων θα επαναφέρει την ίδια συζήτηση από την αρχή.

Ψυχραιμία, κανόνες και καθαρή πολιτική γραμμή

Το μεταναστευτικό δεν αντέχει ούτε κραυγές ούτε ωραιοποιήσεις. Τα κυκλώματα διακίνησης πρέπει να χτυπηθούν αποφασιστικά και όσοι δεν δικαιούνται διεθνή προστασία πρέπει να επιστρέφονται με βάση τις προβλεπόμενες διαδικασίες.

Η Ελλάδα χρειάζεται καθαρή πολιτική γραμμή. Φύλαξη συνόρων, σεβασμός στο διεθνές δίκαιο, γρήγορες διαδικασίες, οργανωμένες δομές και πίεση προς την Ευρώπη για πραγματική αλληλεγγύη. Η Κρήτη και η Γαύδος υπενθυμίζουν ότι η γεωγραφία της χώρας δεν επιτρέπει εφησυχασμό, και το νέο αυτό κύμα αφίξεων που ξεκίνησε, λόγω καλύτερων καιρικών συνθηκών, είναι μια προειδοποίηση ότι το πρόβλημα μεγαλώνει. Αν η Πολιτεία κινηθεί με σχέδιο, μπορεί να αποτρέψει τη μετατροπή της πίεσης σε κρίση. Αν η Ευρώπη εφαρμόσει όσα αποφασίζει, μπορεί να αποκτήσει επιτέλους μια πιο αξιόπιστη μεταναστευτική πολιτική. Το στοίχημα πλέον δεν είναι να διαχειριστούμε ακόμη ένα περιστατικό, αλλά να αποδείξουμε ότι υπάρχει μηχανισμός που αντέχει και λειτουργεί.

• Γαύδος
• Κρήτη
• μεταναστευτικό
• Νομοσχέδιο
• Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου