Οι Τούρκοι «βρήκαν» τη σπηλιά όπου, όπως λένε, ο Όμηρος έγραψε την «Οδύσσεια»

Μια παλιά παράδοση που συνδέει τον Όμηρο με τη Σμύρνη επαναφέρουν δυναμικά στο προσκήνιο οι Τούρκοι, παρουσιάζοντας τις λεγόμενες «Σπηλιές του Ομήρου», στην περιοχή της Μπόρνοβα στη σημερινή Σμύρνη, ως το μέρος όπου ο μυστηριώδης ποιητής φέρεται να απομονωνόταν και να συνέθεσε ή να επεξεργάστηκε την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια».

Ο ισχυρισμός, πάντως, δεν αποτελεί νέα αρχαιολογική απόδειξη για τον τόπο όπου έζησε ή δημιούργησε ο Όμηρος. Πρόκειται για μία παράδοση αιώνων, την οποία οι τοπικές τουρκικές αρχές προβάλλουν ως μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής, ενώ το ίδιο το «ομηρικό ζήτημα» παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της αρχαίας γραμματείας.

Οι τέσσερις «Σπηλιές του Ομήρου» στη Μπόρνοβα

Οι σπηλιές βρίσκονται στην κοιλάδα που σήμερα ονομάζεται Homeros Vadisi – Κοιλάδα του Ομήρου, ανάμεσα στην Μπόρνοβα και το Καϊαντιμπί της Σμύρνης.

«Οδύσσεια»: Η μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία του Κρίστοφερ Νόλαν – Ιστορικό ρεκόρ στο IMAX

Πρόκειται για τέσσερις μικρές σπηλιές ή κοιλότητες σε λόφο της περιοχής. Σύμφωνα με την επίσημη παρουσίαση των τοπικών αρχών, για αιώνες θεωρούνταν το μέρος όπου ο Όμηρος αποσυρόταν για να συνθέσει τα ποιήματά του και να διαμορφώσει τα δύο μεγάλα ομηρικά έπη.

Η σύνδεση δεν εμφανίστηκε πρόσφατα. Ήδη από τον 18ο και τον 19ο αιώνα, Ευρωπαίοι περιηγητές, λόγιοι και διπλωμάτες ταξίδευαν στην περιοχή αναζητώντας τα ίχνη του αρχαίου ποιητή.

Από τον Λόρδο Βύρωνα μέχρι τον Φλομπέρ

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλούνται οι αρχές της Μπόρνοβα, από τις λεγόμενες Σπηλιές του Ομήρου πέρασαν προσωπικότητες όπως ο Λόρδος Βύρων, ο Γκιστάβ Φλομπέρ, ο Αλφόνς ντε Λαμαρτίν και ο Πιερ Λοτί, αλλά και αρχαιολόγοι, περιηγητές και διπλωμάτες της εποχής.

Ο Γάλλος διπλωμάτης και περιηγητής Βικτόρ ντε Μαρσελούς περιέγραψε μάλιστα την επίσκεψή του ως ένα είδος «προσκυνήματος» στον ποιητή, έχοντας προηγουμένως αναζητήσει ίχνη του Ομήρου στη Χίο και την Ίο.

Άλλοι ταξιδιώτες του 19ου αιώνα αποτύπωσαν τις σπηλιές σε σχέδια και χαρακτικά, γεγονός που δείχνει ότι η παράδοση που τις συνέδεε με τον Όμηρο ήταν ήδη τότε εδραιωμένη.

Η Σμύρνη διεκδικεί εδώ και αιώνες τον Όμηρο

Η σύνδεση του Ομήρου με τη Σμύρνη δεν είναι τουρκική επινόηση της σύγχρονης εποχής.

Ήδη από την αρχαιότητα υπήρχαν διαφορετικές παραδόσεις για την καταγωγή του ποιητή. Σμύρνη, Χίος, Κολοφώνα και άλλες πόλεις και νησιά του Αιγαίου διεκδικούσαν τη γέννηση ή τη δράση του. Το British Museum σημειώνει ότι αρχαίες πηγές συνέδεαν τον Όμηρο τόσο με τη Χίο όσο και με τη Σμύρνη και την Κολοφώνα, ενώ η γλώσσα των επών παραπέμπει γενικότερα στον ιωνικό κόσμο του ανατολικού Αιγαίου.

Αντίστοιχα, η βάση κλασικών σπουδών Perseus επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν βέβαιες πληροφορίες ούτε για την ταυτότητα ούτε για τον ακριβή τόπο καταγωγής του Ομήρου, παρά το γεγονός ότι η αρχαία παράδοση τον συνδέει έντονα με την Ιωνία και ειδικότερα με τη Χίο και τη Σμύρνη.

Έγραψε πράγματι εκεί την «Οδύσσεια»;

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην παράδοση και στην ιστορική τεκμηρίωση.

Δεν υπάρχει αρχαιολογικό εύρημα που να αποδεικνύει ότι ο Όμηρος έζησε στις συγκεκριμένες σπηλιές ή ότι έγραψε εκεί την «Οδύσσεια». Ακόμη και η ύπαρξη ενός μοναδικού ιστορικού προσώπου πίσω από τα δύο έπη αποτελεί αντικείμενο μακράς επιστημονικής συζήτησης.

Η κυρίαρχη επιστημονική συζήτηση αντιμετωπίζει την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια» ως έργα που διαμορφώθηκαν μέσα σε μια μακρά προφορική ποιητική παράδοση, προτού αποκτήσουν τη μορφή με την οποία έφτασαν έως τις ημέρες μας.

Αυτό, όμως, δεν εμποδίζει τη Μπόρνοβα να επενδύει στη σύνδεσή της με τον αρχαίο ποιητή. Η περιοχή έχει ήδη εντάξει τις «Σπηλιές του Ομήρου» στις πολιτιστικές και τουριστικές διαδρομές της, προβάλλοντάς τες ως ένα από τα σημαντικότερα σημεία της τοπικής ιστορικής ταυτότητας.

Έτσι, σχεδόν 2.800 χρόνια μετά τη δημιουργία των ομηρικών επών, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: ποιος πραγματικά ήταν ο Όμηρος, πού έζησε και πού γεννήθηκαν η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια»;

Οι Τούρκοι έχουν τη δική τους απάντηση. Η επιστήμη, ακόμη, όχι.

• Ιλιάδα
• Οδύσσεια
• Όμηρος
• Σμύρνη
• Του​ρκία