Σαξονία-Άνχαλτ: Τι σημαίνει η ιστορική εκτόξευση της AfD – Τα «φαντάσματα» του παρελθόντος, η ψήφος της οργής και η ήττα της «παλιάς ηθικής»

Το 44,5% που δίνει η πρώτη πρόγνωση στην AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ, εκτός από μια εντυπωσιακή περιφερειακή εκλογική επίδοση (εφόσον επιβεβαιωθεί και στην τελική καταμέτρηση), πρόκειται για αποτέλεσμα που μετακινεί τα όρια του πολιτικά εφικτού στη Γερμανία αλλά παράλληλα στέλνει μήνυμα πολύ πέρα από τα σύνορά της.

Η AfD δεν είναι πλέον ένα κόμμα διαμαρτυρίας που κινείται στην περιφέρεια του γερμανικού πολιτικού συστήματος. Σε ένα κρατίδιο της πρώην Ανατολικής Γερμανίας έφτασε να συγκεντρώνει σχεδόν μία στις δύο ψήφους, ενώ η CDU, που κυβερνούσε τη Σαξονία-Άνχαλτ επί περισσότερες από δύο δεκαετίες, υποχωρεί σύμφωνα με την πρώτη πρόγνωση στο 18,5%.

Επιστρέφουν τα «φαντάσματα» του παρελθόντος;

Η εύκολη ιστορική αναλογία θα ήταν να αναζητήσει κανείς ευθείες ομοιότητες με τη Γερμανία του Μεσοπολέμου. Θα ήταν όμως ιστορικά πρόχειρο να ισχυριστεί κανείς ότι η σημερινή Γερμανία επαναλαμβάνει το 1933.

Σαξονία-Άνχαλτ: Η AfD χτυπά την πόρτα της εξουσίας – Το γερμανικό «ρήγμα» που μπορεί να γίνει ευρωπαϊκό πρόβλημα – «Ντόμινο» σε Βερολίνο, ευρώ και ολόκληρη την ΕΕ

Οι θεσμοί είναι διαφορετικοί, η κοινωνία διαφορετική, η Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργεί ως πρόσθετο θεσμικό πλαίσιο και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία διαθέτει πολύ ισχυρότερες δημοκρατικές δικλίδες ασφαλείας.

Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένες ανησυχητικές ιστορικές ηχώ.

Η πρώτη είναι η σταδιακή κανονικοποίηση θέσεων που πριν από λίγα χρόνια βρίσκονταν εκτός του αποδεκτού πολιτικού πλαισίου. Η AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ έχει χαρακτηριστεί από την τοπική υπηρεσία προστασίας του Συντάγματος ως «επιβεβαιωμένα ακροδεξιά εξτρεμιστική» οργάνωση, με την ίδια την AfD να απορρίπτει τον χαρακτηρισμό.

Κι όμως, αυτό δεν εμπόδισε ένα πολύ μεγάλο τμήμα του εκλογικού σώματος να την επιλέξει.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο εύρημα: το παλιό ηθικό και πολιτικό ταμπού χάνει τη δύναμή του. Η επισήμανση ότι ένα κόμμα βρίσκεται στα άκρα του δημοκρατικού τόξου δεν αρκεί πλέον από μόνη της για να αποτρέψει τον ψηφοφόρο. Γερμανοί αναλυτές έχουν ήδη επισημάνει ότι το «ηθικό ταμπού» γύρω από την AfD έχει αρχίσει να εξασθενεί.

Δεν ψήφισαν όλοι ιδεολογία – Ψήφισαν «αλλαγή πάση θυσία»

Η δεύτερη κρίσιμη ανάγνωση είναι ότι δεν πρέπει να θεωρηθεί πως το σύνολο αυτού του 44,5% αποτελεί έναν συμπαγή ιδεολογικό ακροδεξιό πυρήνα.

Ένα μεγάλο μέρος της σημερινής αντισυστημικής ψήφου στην Ευρώπη λειτουργεί περισσότερο ως ψήφος τιμωρίας και ανατροπής.

Η λογική είναι περίπου η εξής: «Όσους κυβέρνησαν μέχρι σήμερα τους δοκίμασα. Δεν τους εμπιστεύομαι. Ας δοκιμάσω αυτόν που μου λένε ότι δεν πρέπει να ψηφίσω».

Στη Σαξονία-Άνχαλτ, οι προεκλογικές έρευνες κατέγραφαν έντονη δυσαρέσκεια και δυσπιστία απέναντι στην πολιτική, ενώ ως βασικά ζητήματα αναδεικνύονταν η μετανάστευση και η ενσωμάτωση, η οικονομία, η παιδεία και οι προοπτικές της περιοχής.

Η οικονομική πραγματικότητα ενισχύει αυτή την αίσθηση εγκατάλειψης. Η ανεργία στο κρατίδιο βρισκόταν τον Αύγουστο στο 8,2%, έναντι 6,5% στο σύνολο της Γερμανίας, ενώ μισθοί και διαθέσιμα εισοδήματα παραμένουν χαμηλότερα από πολλές δυτικές περιοχές.

Το νέο κριτήριο της ψήφου: «Ποιος θα με προστατεύσει;»

Εδώ βρίσκεται ίσως και η σημαντικότερη ευρωπαϊκή διάσταση του αποτελέσματος.

Οι πολίτες σε ολοένα περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες φαίνεται να εγκαταλείπουν τις παραδοσιακές πολιτικές ταυτότητες. Δεν αποφασίζουν απαραίτητα με βάση το κλασικό δίπολο Αριστερά – Δεξιά, ούτε ψηφίζουν το κόμμα που ψήφιζε επί δεκαετίες η οικογένειά τους.

Το ερώτημα γίνεται περισσότερο υπαρξιακό και λιγότερο ιδεολογικό:

Ποιος μπορεί να προστατεύσει τη ζωή που γνωρίζω;

Ποιος θα προστατεύσει το εισόδημά μου; Ποιος θα ελέγξει τα σύνορα; Ποιος θα προστατεύσει την ασφάλειά μου; Ποιος θα κρατήσει δουλειές στην περιοχή μου; Ποιος θα ακούσει την οργή μου; Ποιος θα μου επιστρέψει την αίσθηση ότι έχω έλεγχο πάνω στη ζωή μου;

Σε αυτό το περιβάλλον, τα κόμματα που προσφέρουν απλές, ευδιάκριτες και συναισθηματικά ισχυρές απαντήσεις αποκτούν πλεονέκτημα απέναντι σε παραδοσιακά κόμματα που συχνά απαντούν με πολύπλοκες τεχνοκρατικές λύσεις.

Μετανάστευση, οικονομία και το αίσθημα απώλειας ελέγχου

Η μετανάστευση παραμένει καθοριστική. Σε έρευνες πριν από τις εκλογές, οι περισσότεροι ερωτηθέντες στη Σαξονία-Άνχαλτ την κατέτασσαν ως το σημαντικότερο πολιτικό πρόβλημα του κρατιδίου.

Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι οι πραγματικές μεταναστευτικές ροές προς την Ευρώπη δεν ακολουθούν απαραίτητα την ίδια ανοδική πορεία με την πολιτική ανησυχία. Τα αιτήματα ασύλου στην Ευρώπη μειώθηκαν το 2025 για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά.

Αυτό δείχνει κάτι βαθύτερο: στην πολιτική η αντίληψη μιας κρίσης μπορεί να είναι ισχυρότερη από τα απόλυτα μεγέθη της κρίσης.

Και όταν η μετανάστευση συνδέεται στη συνείδηση του ψηφοφόρου με την πίεση στις δημόσιες υπηρεσίες, την εγκληματικότητα, την πολιτισμική αλλαγή ή την αδυναμία του κράτους να ελέγξει τα σύνορά του, μετατρέπεται σε σύμβολο μιας γενικότερης αίσθησης απώλειας ελέγχου.

Η Ανατολική Γερμανία έχει και τη δική της ιστορία

Το αποτέλεσμα δεν πρέπει, πάντως, να μεταφερθεί μηχανικά σε ολόκληρη τη Γερμανία ή την Ευρώπη.

Η πρώην Ανατολική Γερμανία διαθέτει ιδιαίτερο κοινωνικό και ιστορικό υπόβαθρο. Τριάντα έξι χρόνια μετά την επανένωση, παραμένουν οικονομικές και κοινωνικές διαφορές, ενώ σε τμήματα του πληθυσμού υπάρχει έντονη αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από μια μακρινή πολιτική ελίτ του Βερολίνου.

Υπάρχει ακόμη διαφορετική σχέση με τη Ρωσία. Σε ανατολικά κρατίδια, η Μόσχα εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται από σημαντικό μέρος της κοινωνίας διαφορετικά απ’ ό,τι στη δυτική Γερμανία, κάτι που ευνοεί την AfD, η οποία ζητά αποκατάσταση οικονομικών σχέσεων με τη Ρωσία και τερματισμό της γερμανικής υποστήριξης προς την Ουκρανία.

Ένα μήνυμα όμως για ολόκληρη την Ευρώπη

Η Σαξονία-Άνχαλτ μπορεί να είναι ιδιαίτερη περίπτωση, αλλά η τάση δεν είναι απομονωμένη.

Στη Γερμανία η AfD έχει φτάσει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα εθνικά, ενώ στη Γαλλία ο Εθνικός Συναγερμός παραμένει εξαιρετικά ισχυρός. Στην Ιταλία η δεξιά βρίσκεται ήδη στην κυβέρνηση, ενώ στα δεξιά της Τζόρτζια Μελόνι εμφανίζονται ακόμη σκληρότερες πολιτικές δυνάμεις.

Δεν υπάρχει μία ενιαία «ευρωπαϊκή ακροδεξιά». Οι οικονομικές θέσεις, η σχέση με τη Ρωσία, την ΕΕ και το κοινωνικό κράτος διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα.

Υπάρχει όμως ένας κοινός πολιτικός τόπος: μετανάστευση, εθνική κυριαρχία, ασφάλεια, αντίδραση στις ελίτ και απαίτηση μεγαλύτερου ελέγχου.

Και ίσως περισσότερο από όλα, η αίσθηση ότι «το υπάρχον σύστημα δεν λειτουργεί για εμένα».

Το μεγάλο δίλημμα των παραδοσιακών κομμάτων

Το αποτέλεσμα θέτει μπροστά στα παραδοσιακά ευρωπαϊκά κόμματα ένα εξαιρετικά δύσκολο δίλημμα.

Αν υιοθετήσουν αυτούσια τη ρητορική των αντισυστημικών δυνάμεων, υπάρχει ο κίνδυνος να νομιμοποιήσουν την ατζέντα τους χωρίς να κερδίσουν τους ψηφοφόρους τους.

Αν, από την άλλη, περιοριστούν στο να τους καταγγέλλουν ως «ακραίους», χωρίς να απαντούν στις αιτίες που στέλνουν τους πολίτες προς αυτούς, κινδυνεύουν να ενισχύσουν το επιχείρημα ότι αποτελούν ένα κλειστό πολιτικό σύστημα που δεν ακούει την κοινωνία.

Το ίδιο ισχύει και για το γερμανικό «τείχος προστασίας» – Brandmauer – απέναντι στην AfD. Μέχρι σήμερα τα υπόλοιπα μεγάλα κόμματα αποκλείουν κυβερνητική συνεργασία μαζί της. Αυτό μπορεί να εμποδίσει την AfD να πάρει την εξουσία ακόμη και ως πρώτη δύναμη, αλλά όσο τα ποσοστά της αυξάνονται τόσο μεγαλώνει η δυνατότητά της να παρουσιάζει την απομόνωσή της ως απόδειξη ότι «όλοι οι άλλοι είναι ένα σύστημα».

Το πραγματικό «φάντασμα» του παρελθόντος

Ίσως, επομένως, το ιστορικό φάντασμα που αξίζει περισσότερο να μας απασχολεί δεν είναι μια μηχανική επανάληψη του Μεσοπολέμου και των τελευταίων ημερών της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.

Είναι κάτι πιο λεπτό.

Είναι η στιγμή κατά την οποία μεγάλα τμήματα μιας κοινωνίας παύουν να θεωρούν ότι το υπάρχον δημοκρατικό σύστημα μπορεί να βελτιώσει ουσιαστικά τη ζωή τους.

Όταν συμβεί αυτό, ο ψηφοφόρος αρχίζει να αποδέχεται πολύ μεγαλύτερο πολιτικό ρίσκο. Δεν ρωτά πλέον μόνο «συμφωνώ με όλα όσα λέει αυτό το κόμμα;». Ρωτά, και θα κρίνω από προσωπικά κριτήρια, «έχω κάτι να χάσω αν το δοκιμάσω;».

Και μάλλον εκεί βρίσκεται το πιο ισχυρό μήνυμα της Σαξονίας-Άνχαλτ προς την υπόλοιπη Ευρώπη.

Η ψήφος γίνεται ολοένα λιγότερο ψήφος ταυτότητας και πίστης και ολοένα περισσότερο ψήφος προστασίας, θυμού, αποτελεσματικότητας και αλλαγής.

Για τα παραδοσιακά κόμματα, η απάντηση δεν θα κριθεί τελικά από το πόσο έντονα θα καταγγείλουν την AfD ή τις αντίστοιχες δυνάμεις στην Ευρώπη. Θα κριθεί από το αν μπορούν να πείσουν ξανά τους πολίτες ότι η δημοκρατική κανονικότητα μπορεί να παράγει πραγματικά αποτελέσματα στην καθημερινή τους ζωή.

• AfD
• ακροδεξιά
• Γερ​μανία
• εκλογές
• ευρωπαϊκή πολιτική
• μετανάστευση
• Σαξονία-Άνχαλτ
• Φρίντριχ Μερτς