Στενά του Ορμούζ: Γιατί το Ιράν επιλέγει το de facto «πάγωμα» από ένα de jure «κλείσιμο»

Η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ δείχνει να έχει «παγώσει» στην πράξη, με απειλές για πλήγματα σε πλοία που θα επιχειρησούν διέλευση και με εκατοντάδες πλοία να περιμένουν. Ελληνικές αρχές μίλησαν για κλειστό πέρασμα επί τέσσερις ημέρες και για πλοία ελληνικού ενδιαφέροντος στην περιοχή.

Υπάρχει όμως μία ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στις υφιστάμενες απειλές για μη διέλευση πλοίων και στην καθαρή, νομική κήρυξη «de jure» κλεισίματος των Στενών.

Το νομικό βάρος

Τα Στενά του Ορμούζ είναι διεθνές στενό, δηλαδή θαλάσσιο πέρασμα που χρησιμοποιείται για διεθνή ναυσιπλοΐα κάτι που στο πλαίσιο του Δικαίου της Θάλασσας, ισοδυναμεί με διέλευση σε καθεστώς transit passage το οποίο δεν αναστέλλεται και τα παράκτια κράτη δεν παρεμποδίζουν τη διέλευση.

Ένα «de jure κλείσιμο» θα έμοιαζε με ρητή παραδοχή παρακώλυσης σε διεθνές στενό. Αυτό δίνει σε τρίτους πιο καθαρή νομική και πολιτική βάση για απάντηση, από διπλωματική κινητοποίηση έως επιχειρήσεις προστασίας ναυσιπλοΐας.

Το Ιράν και η «γκρίζα ζώνη» της UNCLOS

Το Ιράν έχει υπογράψει αλλά δεν έχει κυρώσει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας με αποτέλεσμα στο παρελθόν να έχει προβάλει πιο περιοριστική ανάγνωση δικαιωμάτων διέλευσης, ειδικά για πολεμικά πλοία. Η γραμμή αυτή δίνει, σύμφωνα με νομικούς κύκλους, τη δυνατότητα στην Τεχεράνη να ασκεί έναν «έλεγχο» χωρίς τυπική κήρυξη αποκλεισμού.

Μια ξεκάθαρη de jure πράξη θα έσπρωχνε περισσότερα κράτη να στοιχηθούν υπέρ της άποψης ότι πρόκειται για παράνομη παρεμπόδιση διεθνούς διέλευσης, ανεξάρτητα από το αν το Ιράν είναι συμβαλλόμενο μέρος.

Η ρητή κήρυξη κλεισίματος θεωρείται ισχυρότερη πράξη από μια απειλή ή από «επιλεκτική» παρενόχληση. Ο αποκλεισμός, ειδικά σε κρίσιμο ενεργειακό πέρασμα, αντιμετωπίζεται από πολλές κυβερνήσεις ως ακραία ενέργεια που απαιτεί άμεση απάντηση.

Με το de facto αποτέλεσμα, το Ιράν μεταφέρει το βάρος της απόφασης στις ναυτιλιακές και στους ασφαλιστές καθώς εκείνοι είναι που παίρνουν την απόφαση να σταματήσουν ή να συνεχίσουν τα δρομολόγια, να αυξήσουν τα premiums και να ακυρώσουν καλύψεις. Η Τεχεράνη παίρνει αποτέλεσμα χωρίς να «υπογράψει» το πολιτικό κόστος μιας νομικής πράξης.

Τις τελευταίες ημέρες μεγάλοι ασφαλιστικοί φορείς στον κλάδο του war risk κινούνται προς ακυρώσεις ή αυστηροποίηση καλύψεων για την περιοχή, εξέλιξη που από μόνη της περιορίζει την κίνηση. Ακόμη και όταν μια διέλευση δεν απαγορεύεται τυπικά, η αγορά συχνά λειτουργεί ως «διακόπτης». Χωρίς ασφάλιση, χωρίς αποδεκτό ρίσκο για πλήρωμα και φορτίο, η διέλευση παύει να είναι επιχειρησιακή επιλογή. Αυτή η αυτοενισχυόμενη παύση φέρνει το de facto κλείσιμο που βλέπουμε.

Ο διάδρομος ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ οργανώνεται μέσω Traffic Separation Scheme (Σύστημα Διαχωρισμού Κυκλοφορίας», ενός μέτρου που θεσπίστηκε από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό για τη βελτίωση της ασφάλειας στη ναυσιπλοΐα σε πολυσύχναστες περιοχές. Λειτουργεί σαν «θαλάσσιες λεωφόροι» με λωρίδες κυκλοφορίας μονής κατεύθυνσης, διαχωρισμένες από ζώνες, μειώνοντας δραστικά τον κίνδυνο συγκρούσεων. Σε κρίσιμα σημεία, οι αναγνωρισμένες θαλάσσιες οδοί βρίσκονται εντός υδάτων του Ομάν.

Ένας πλήρης, «σκληρός» αποκλεισμός θα σήμαινε επιχειρησιακή επιβολή πέρα από την ιρανική ακτογραμμή, με άμεση εμπλοκή σε χώρο όπου το Ομάν έχει ρόλο και νομική ευθύνη. Αυτό περιπλέκει την εικόνα, διευρύνοντας τον κύκλο κρατών που θίγονται άμεσα και ανεβάζει τον κίνδυνο διεθνοποίησης.

Η «νομική σφραγίδα» αφαιρεί ευελιξία, σύμφωνα με νομικούς κύκλους, καθώς μια τυπική κήρυξη κλεισίματος δύσκολα αναιρείται χωρίς πολιτικό κόστος. Αντίθετα, το de facto «πάγωμα» επιτρέπει κλιμάκωση ή αποκλιμάκωση με κινήσεις χαμηλότερης ορατότητας.

Το κόστος από ένα πλήρες κλείσιμο

Το Ορμούζ είναι πέρασμα για μεγάλους παραγωγούς του Κόλπου και ένα νευραλγικό σημείο για την παγκόσμια κσι περιφερειακή οικονομία. Ένα καθολικό κλείσιμο θα πίεζε άμεσα τις τιμές ενέργειας και ωθεί περισσότερους παίκτες σε έκτακτα μέτρα, από στρατιωτική συνοδεία μέχρι πολυμερείς επιχειρήσεις προστασίας, σύμφωνα με το πρακτορείο Reuters.

Οι τελευταίες δηλώσεις Ιρανών αξιωματούχων κινούνται στο πιο σκληρό επίπεδο, με ρητή προειδοποίηση για επίθεση σε πλοία που θα επιχειρήσουν διέλευση. Παράλληλα, ναυτιλιακές προειδοποιήσεις δείχνουν εικόνα μειωμένης κίνησης και έντονης επιχειρησιακής αβεβαιότητας.

Για τις κυβερνήσεις, το de facto κλείσιμο αποδεικνύεται δυσκολότερο στη διαχείριση καθώς δεν υπάρχει μία νομική πράξη για να αντιμετωπιστεί και η κατάσταση κινδύνου και απειλής που υφίσταται απαιτεί συνδυασμό διπλωματίας, ναυτικής παρουσίας, οδηγιών προς πλοία και μέτρων προστασίας πληρωμάτων.

• UNCLOS
• διεθνές δίκαιο
• Δίκαιο της Θάλασσας
• Πόλεμος στη Μέση Ανατολή
• Στενά του Ορμούζ