Τεχνητή Νοημοσύνη: Εργαλείο, αλλά και πολλαπλασιαστής ψευδών ειδήσεων στην Υγεία

Η δυναμική εισβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) στην καθημερινότητά μας αναδιαμορφώνει με γεωμετρική πρόοδο τον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε, παράγουμε και διακινούμε πληροφορίες. Ωστόσο, η τεχνολογική αυτή επανάσταση δεν αφήνει ανεπηρέαστο τον ευαίσθητο χώρο της υγείας. Ενώ οι αλγόριθμοι υπόσχονται σημαντική υποστήριξη στη διάγνωση, τη θεραπευτική αντιμετώπιση και τις εκστρατείες ενημέρωσης, η ίδια τεχνολογία μετατρέπεται σε ένα εξαιρετικά επικίνδυνο εργαλείο μαζικής παραγωγής και διασποράς ψευδών ή παραπλανητικών ειδήσεων, με άμεσες και ανησυχητικές συνέπειες για τη δημόσια υγεία.

Τον κώδωνα του κινδύνου κρούει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Καθηγήτρια Θεραπευτικής Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής και Παθολόγος του ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, αναλύοντας τα δεδομένα πρόσφατων επιστημονικών μελετών που αποκαλύπτουν το νέο, ψηφιακό πρόσωπο της παραπληροφόρησης.

Το νέο, «επιστημονικοφανές» πρόσωπο της απάτης

Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό BMC Public Health, η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει ριζικά τους κανόνες του παιχνιδιού, καθιστώντας τη δημιουργία ψευδών ιστοριών υγείας πρωτοφανώς εύκολη, ταχεία και, κυρίως, πειστική.

«Ένα ψευδές κείμενο για μια θεραπεία, ένα εμβόλιο ή μια ασθένεια μπορεί πλέον να γραφτεί με ύφος απόλυτα “επιστημονικό”, να περιλαμβάνει κατασκευασμένες βιβλιογραφικές αναφορές, να είναι άρτια δομημένο και να εκπέμπει αξιοπιστία», εξηγεί η Θεοδώρα Ψαλτοπούλου.

Η καθηγήτρια υπογραμμίζει πως η κατάσταση περιπλέκεται καθώς η πλειονότητα των πολιτών αδυνατεί πλέον να διακρίνει αν ένα κείμενο αποτελεί προϊόν ανθρώπινης διάνοιας ή αλγοριθμικής παραγωγής, αλλά και να αξιολογήσει την εγκυρότητα των αναγραφόμενων στοιχείων. Το πρόβλημα επιτείνεται από το γεγονός ότι τα υφιστάμενα συστήματα ανίχνευσης τέτοιου περιεχομένου κρίνονται ακόμη ανεπαρκή και μη αξιόπιστα, ενώ η ψευδής πληροφορία μεταλλάσσεται εύκολα σε δήθεν αληθοφανή άρθρα, αναρτήσεις, ψηφιακές εικόνες ή βίντεο.

Ο αλγόριθμος του φόβου στα social media

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως επιταχυντές του φαινομένου. Στο ψηφιακό αυτό περιβάλλον, οι πληροφορίες δεν αναπαράγονται με γνώμονα την αλήθεια, αλλά με βάση την ικανότητά τους να προκαλούν έντονα συναισθήματα, όπως ο φόβος, ο θυμός, η έκπληξη ή η αίσθηση του κατεπείγοντος. Ως αποτέλεσμα, ένα ψευδές μήνυμα για την υγεία μπορεί να κοινοποιηθεί χιλιάδες φορές προτού μεσολαβήσει η αντίδραση και ο έλεγχος από κάποιον ειδικό.

Παράλληλα, η Τεχνητή Νοημοσύνη επιτρέπει τη λεγόμενη «εξατομικευμένη παραπληροφόρηση». Όπως σημειώνει η Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, το AI μπορεί να δημιουργήσει δεκάδες παραλλαγές του ίδιου ψευδούς ισχυρισμού, προσαρμοσμένες στις ιδιαιτερότητες στοχευμένων κοινωνικών ομάδων: «Ένα μήνυμα που απευθύνεται σε έναν νέο γονέα θα εστιάσει στον φόβο για την ασφάλεια του παιδιού του, ενώ ένα άλλο προς ηλικιωμένους θα εκμεταλλευτεί την αγωνία τους για χρόνιες παθήσεις ή παρενέργειες, καθώς και την υφιστάμενη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, καθιστώντας την απάτη πολύ πιο προσωπική και διεισδυτική».

Αντιεμβολιαστική προπαγάνδα: «Η επανάληψη γεννά αληθοφάνεια»

Ο εμβολιασμός αποτελεί, κατά την καθηγήτρια, το πλέον χαρακτηριστικό και επικίνδυνο πεδίο εκδήλωσης αυτών των πρακτικών. Παρά το γεγονός ότι τα εμβόλια έχουν συμβάλει ιστορικά στον έλεγχο και την εξάλειψη θανατηφόρων ασθενειών, όπως η ευλογιά, η πολιομυελίτιδα και η ιλαρά, οι ανυπόστατοι ισχυρισμοί συνεχίζουν να υπονομεύουν τις αποφάσεις των πολιτών.

«Όταν κάποιος διαβάζει κατ’ επανάληψη ότι ένα εμβόλιο είναι “πειραματικό”, “επικίνδυνο” ή “εξυπηρετεί συμφέροντα”, ο ισχυρισμός αυτός του γίνεται οικείος», ανέφερε. «Η επανάληψη γεννά αληθοφάνεια, ακόμη κι αν δεν υπάρχει κανένα επιστημονικό δεδομένο. Αυτή η τεχνητά καλλιεργούμενη διστακτικότητα δεν βλάπτει μόνο το άτομο, αλλά στερεί τελικά τη συλλογική προστασία (ανοσία) από ολόκληρη την κοινότητα».

Από το πρόβλημα στη λύση: Το AI ως σύμμαχος

Στον αντίποδα, η τεχνολογία φαίνεται πως κρατά και το «κλειδί» για την αντιμετώπιση της κρίσης. Πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Vaccine αποκάλυψε ότι μηνύματα σχεδιασμένα με τη βοήθεια AI μπορούν να ανατρέψουν λανθασμένες πεποιθήσεις. Σε πείραμα με 1.435 ενήλικες στις ΗΠΑ, διαπιστώθηκε ότι διορθωτικά μηνύματα προσαρμοσμένα στα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των δεκτών (π.χ. εξωστρέφεια) μείωσαν σημαντικά την παραπληροφόρηση.

Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα έχει όρια. Τα μηνύματα απέτυχαν, και ενίοτε έφεραν αντίθετα αποτελέσματα, σε άτομα με βαθιά ριζωμένες ψευδοεπιστημονικές ιδέες. «Αυτό αποδεικνύει ότι η δημόσια υγεία απαιτεί επικοινωνιακή ευαισθησία και σεβασμό. Τα επιθετικά ή ειρωνικά μηνύματα οχυρώνουν τους ανθρώπους στις απόψεις τους. Οι πολίτες συχνά δεν απορρίπτουν την επιστήμη από άρνηση, αλλά από φόβο, σύγχυση ή έλλειψη εμπιστοσύνης στις πηγές», υπογραμμίζει η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ.

Συμπαραστάτης, όχι αντικαταστάτης

Η Τεχνητή Νοημοσύνη παραμένει ένα ισχυρό, δίκοπο μαχαίρι. Το τελικό συμπέρασμα της Θεοδώρας Ψαλτοπούλου είναι σαφές: Το ζητούμενο δεν είναι ο φόβος απέναντι στην εξέλιξη, αλλά η υπεύθυνη χρήση της με διαφάνεια και αυστηρή ανθρώπινη επίβλεψη.

Στην ιατρική, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως πολύτιμος συμπαραστάτης, αλλά ποτέ ως αντικαταστάτης του επαγγελματία υγείας. Ο αλγόριθμος δεν μπορεί να πραγματοποιήσει κλινική εξέταση, δεν μπορεί να συνταγογραφήσει, ούτε φυσικά να αναλάβει τη νομική και ηθική ευθύνη της υπογραφής για μια φαρμακευτική ή άλλη αγωγή», καταλήγει.

• Αντιεμβολιαστές
• παραπληροφόρηση
• Τεχνητή Νοημοσύνη