Τι αλλάζει στο Κληρονομικό Δίκαιο – Νέοι κανόνες για διαθήκες, νόμιμη μοίρα και αποποίηση κληρονομιάς

Στην επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής εισήχθη για συζήτηση και επεξεργασία το σχέδιο νόμου του υπουργείου Δικαιοσύνης για τη μεταρρύθμιση του κληρονομικού δικαίου, την πρώτη ουσιαστική απόπειρα εκσυγχρονισμού του από την έναρξη ισχύος των σχετικών διατάξεων του Αστικού Κώδικα, πριν 80 χρόνια.

Η αλλαγή του κληρονομικού δικαίου ανατέθηκε από το υπουργείο Δικαιοσύνης σε επιστημονική επιτροπή υπό τον ομότιμο καθηγητή Απόστολο Γεωργιάδη. Για τη μεταρρύθμιση, το υπουργείο Δικαιοσύνης άκουσε και τους κοινωνικούς φορείς οι οποίοι, όπως ανέφερε ο υφυπουργός Ιωάννης Μπούγας, τάχθηκαν υπέρ των ρυθμίσεων και μάλιστα είχαν και αρκετές να βελτιωτικές προτάσεις να εισφέρουν.

Ο υφυπουργός Δικαιοσύνης, αφού τόνισε ότι είναι μεγάλη τιμή να εισηγείται το συγκεκριμένο σχέδιο νόμου, κάλεσε τα κόμματα να συμβάλουν, με τις προτάσεις τους, ώστε να βελτιωθούν ακόμη περισσότερο οι διατάξεις του κληρονομικού δικαίου και διαβεβαίωσε για τη βούληση του υπουργείου να δεχθεί βελτιωτικές προτάσεις, αφού ακούσει προσεκτικά και τις απόψεις των φορέων που θα κληθούν στο πλαίσιο της διαδικασίας στην επιτροπή της Βουλής.

Οι άξονες της μεταρρύθμισης

Το σχέδιο νόμου, που συζητείται από σήμερα στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή, κινείται, σύμφωνα όσα περιγράφονται στην εισηγητική έκθεση, σε τέσσερις βασικούς άξονες:

• Αναμόρφωση των ρυθμίσεων του κληρονομικού δικαίου, ώστε αυτές να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες (π.χ. αναμορφώθηκαν οι διατάξεις της εξ αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής και της νόμιμης μοίρας, αναθεωρήθηκε το σύστημα για την ευθύνη του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, αναβαθμίστηκε ο θεσμός της δικαστικής εκκαθάρισης κληρονομίας, απλοποιήθηκε η διευθέτηση των σχέσεων των συγκληρονόμων).
• Εισαγωγή νέων θεσμών κληρονομικού δικαίου (π.χ. οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου και κληρονομικές συμβάσεις παραίτησης από μελλοντικά δικαιώματα στην κληρονομία).
• Επίλυση νομοθετικών ερμηνευτικών ζητημάτων  που δημιουργούνταν από την ασάφεια των ισχυουσών διατάξεων και ταλάνιζαν τη νομολογία (π.χ. άρση της διχογνωμίας ως προς τον υπολογισμό της εξ αδιαθέτου μερίδας των ετεροθαλών αδελφών, καθορισμός συγκεκριμένων έννομων συνεπειών της συνεισφοράς στο πεδίο της εξ αδιαθέτου διαδοχής, διάκριση της κληροδοσίας από την εγκατάσταση κληρονόμου σε δήλο και διασαφήνιση της προθεσμίας για την αποποίηση δικαιοπρακτικώς ανίκανων προσώπων).
• Κατάργηση θεσμών του κληρονομικού δικαίου που είχαν περιπέσει σε αχρησία (λ.χ. νέμηση ανιόντος, εκποίηση κληρονομίας).

Σύμφωνα με το υπουργείο Δικαιοσύνης, στόχο αποτέλεσε επίσης η γραμματική και συντακτική ομοιομορφία όλων των διατάξεων του κληρονομικού δικαίου, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που δεν αναθεωρούνται στην ουσία τους, ενώ επιδείχθηκε ιδιαίτερη επιμέλεια για αποφυγή τυχόν αντινομιών μεταξύ των αναθεωρούμενων και μη αναθεωρούμενων διατάξεων, ώστε το νέο κληρονομικό δίκαιο, όπως οι διατάξεις του αναριθμήθηκαν, να διακρίνεται από τελολογική και συστηματική συνοχή.

Οι σημαντικότερες αλλαγές

Οι σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις του κληρονομικού δικαίου αφορούν:

1. στην προστασία της πραγματικής βούλησης του διαθέτη,
2. αλλαγές στην εξ αδιαθέτου διαδοχή,
3. στην ενίσχυση της θέσης και της συμμετοχής στην κληρονομιαία περιουσία του ή της συζύγου ή συντρόφου, με βάση σύμφωνο συμβίωσης,
4. στη μεταβολή του χαρακτήρα της νόμιμης μοίρας, από εμπράγματο σε ενοχικό δικαίωμα, λαμβάνοντας τη μορφή χρηματικής απαίτησης,
5. στο διαχωρισμό της κληρονομιαίας περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου
6. στην οριστική επίλυση διαχρονικά, νομολογιακά ερειδόμενων ζητημάτων, όπως η προθεσμία αποποίησης σε δικαιοπρακτικά ανίκανο πρόσωπο και το κληρονομικό δικαίωμα του ετεροθαλούς αδελφού
7. στην κατάργηση θεσμών του κληρονομικού δικαίου που είχαν περιπέσει σε αχρησία.

Νέο πλαίσιο για τις ιδιόγραφες διαθήκες

Το νομοσχέδιο εισάγει δικλείδες ασφαλείας ώστε να περιοριστούν φαινόμενα πλαστογράφησης, αμφισβήτησης και καταχρηστικής επιρροής, τα οποία έχουν οδηγήσει πολλές οικογένειες σε πολυετείς δικαστικές συγκρούσεις.

«Προβλέπεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η ιδιόγραφη διαθήκη δεν θα αναπτύσσει αυτομάτως έννομα αποτελέσματα, πριν από την κήρυξη της, ως κύριας, από το δικαστήριο, ιδίως όταν ευνοούνται πρόσωπα εκτός του στενού κύκλου των εξ αδιαθέτου κληρονόμων ή όταν η διαθήκη εμφανίζεται μετά την πάροδο μεγάλου χρονικού διαστήματος, από τον θάνατο του διαθέτη», ανέφερε ο εισηγητής της Νέας Δημοκρατίας Παναγής Καππάτος. «Παράλληλα ενισχύεται η προστασία προσώπων που περιθάλπονται σε θεραπευτήρια ή βρίσκονται σε σχέση εξάρτησης, ώστε να αποτρέπονται καταχρηστικές πρακτικές εις βάρος των ευάλωτων πολιτών», συμπλήρωσε ο βουλευτής της ΝΔ.

Παράλληλα υπογράμμισε ότι ο εκσυγχρονισμός του τρόπου σύνταξης και δημοσίευσης διαθηκών λαμβάνει πλέον υπόψη τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας και την ανάγκη ίσης πρόσβασης όλων των πολιτών στις σχετικές διαδικασίες.

Κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου

Με το νομοσχέδιο εισάγεται στην Ελλάδα ο θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων αιτία θανάτου. Με τις νέες διατάξεις ένα πρόσωπο θα μπορεί να ρυθμίσει μεγαλύτερη ασφάλεια και προβλεψιμότητα τη μεταβίβαση της περιουσίας του μετά τον θάνατό του, μέσα από συμβάσεις που θα καταρτίζονται αποκλειστικά ενώπιον συμβολαιογράφου και θα συνοδεύονται από αυξημένες εγγυήσεις διαφάνειας και νομιμότητας.

Η ρύθμιση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε περιπτώσεις οικογενειακών επιχειρήσεων, αγροτικών εκμεταλλεύσεων ή σύνθετων περιουσιακών σχέσεων καθώς προβλέπονται περιορισμοί και εγγυήσεις ώστε οι συμβάσεις αυτές να μην οδηγούν σε καταχρηστικές καταστάσεις ή σε αποδυνάμωση της προστασίας των μεριδιούχων.

Νόμιμη μοίρα

Αναφορικά με την αναμόρφωση του θεσμού της νόμιμης μοίρας, που αποτελεί κεντρικό πυλώνα του κληρονομικού δικαίου, ο εισηγητής της ΝΔ είπε ότι το ισχύον σύστημα έχει οδηγήσει σε πολυάριθμες περιπτώσεις ακούσιας συνιδιοκτησίας, σε αδυναμία αξιοποίησης ακινήτων και σε μακροχρόνιες συγκρούσεις, μεταξύ συνκληρονόμων. Το αποτέλεσμα είναι να μένουν αναξιοποίητες και ανενεργές, για χρόνια, περιουσίες.

«Με τη νέα ρύθμιση η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κυρίως σε χρηματική αξίωση ώστε να διασφαλίζεται η προστασία του μεριδούχου χωρίς να δημιουργούνται υποχρεωτικά κατακερματισμένες εμπράγματες σχέσεις πάνω στα ίδια ακίνητα», διευκρίνισε ο εισηγητής της συμπολίτευσης.

Επεσήμανε ότι η μεταβολή δεν καταργεί τη νόμιμη μοίρα, ούτε αποδυναμώνει την προστασία των συγγενών, «αντιθέτως διαμορφώνει ένα πιο λειτουργικό και εφαμόσιμο πλαίσιο που ανταποκρίνεται καλύτερα στις συνθήκες και στις πραγματικές ανάγκες αξιοποίησης της.

Αποποιήσεις

Με τις νέες διατάξεις επιχειρείται ουσιαστικός διαχωρισμός της κληρονομιαίας περιουσίας και της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου. Ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται κατ΄ αρχήν με την ατομική του περιουσία, για τα χρέη της κληρονομιάς, εκτός συγκεκριμένων περιπτώσεων που συνδέονται με δική του υπαίτια συμπεριφορά ή με ελεύθερη διάθεση της κληρονομιαίας περιουσίας.

Εξ αδιαθέτου διαδοχή

Το σχέδιο νόμου υπόσχεται «σαφέστερες» διαδικασίες για την αναγγελία και ικανοποίηση απαιτήσεων αλλά και στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, όπου ενισχύεται ουσιαστικά η θέση του συζύγου και αποσαφηνίζονται ζητήματα που σχετίζονται με το σύμφωνο συμβίωσης και τη λύση αυτού, ώστε να περιοριστούν αμφισβητήσεις και νομικές ασάφειες.

Τι αλλάζει για τον συντρόφους σε ελεύθερη συμβίωση και φροντιστές

Εισάγεται για πρώτη φορά, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, περιορισμένη δυνατότητα κληρονομικής διαδοχής και για τον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση. «Η ρύθμιση δεν επιχειρεί να εξομοιώσει διαφορετικούς θεσμούς ούτε να αλλοιώσει τον πυρήνα του οικογενειακού δικαίου», διευκρίνισε ο εισηγητής της ΝΔ. «Επιχειρεί όμως να αντιμετωπίσει πραγματικές κοινωνικές καταστάσεις που μέχρι σήμερα παρέμεναν εντελώς αρρύθμιστες, δημιουργώντας σοβαρές αδικίες και ανθρώπινα αδιέξοδα», πρόσθεσε και σημείωσε ότι το ίδιο πνεύμα διατρέχει και τη ρύθμιση για την κληροδοσία υπέρ του φροντιστή του κληρονομούμενου, με την οποία το δικαστήριο θα μπορεί να αναγνωρίσει τη συμβολή του στην ουσιαστική στήριξη του διαθέτη, κατά τη διάρκεια της ζωής του.

• Β​ουλή
• Ιωάννης Μπούγας
• κληρονομικό δίκαιο
• Παναγής Καππάτος
• υπουργείο Δικαιοσύνης