Το άγχος που δεν βρίσκεται μόνο στα γονίδια: Πώς η υπερπροστασία περνά από τους γονείς στα παιδιά

Υπάρχουν πολλά χαρακτηριστικά που κληρονομούμε από τους γονείς μας: την εμφάνιση, ορισμένες σωματικές ιδιότητες, ακόμη και στοιχεία της ιδιοσυγκρασίας μας. Δεν μεταδίδονται, όμως, όλα αποκλειστικά μέσα από τα γονίδια.

Τα παιδιά παρατηρούν διαρκώς τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς τους αντιδρούν στον κίνδυνο, στην αβεβαιότητα και στις καθημερινές δυσκολίες. Μαθαίνουν όχι μόνο από όσα τους λένε, αλλά και από όσα οι ενήλικες φοβούνται, αποφεύγουν ή προσπαθούν να ελέγξουν για λογαριασμό τους.

Έτσι, ένας γονέας μπορεί, χωρίς ποτέ να το επιδιώξει, να μεταδώσει στο παιδί του την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι πιο επικίνδυνος απ’ όσο πραγματικά είναι και ότι εκείνο δεν διαθέτει τις ικανότητες να αντιμετωπίσει μόνο του τις δυσκολίες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς ευθύνονται για κάθε φόβο ή αγχώδη διαταραχή ενός παιδιού. Η ανάπτυξη του άγχους είναι σύνθετη και επηρεάζεται από γενετικούς, περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Οι έρευνες δείχνουν, ωστόσο, ότι η υπερπροστασία και ο υπερβολικός γονεϊκός έλεγχος μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο.

Το άγχος μπορεί να μεταδίδεται και μέσα από το περιβάλλον

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2015 εξέτασε 385 οικογένειες μονοζυγωτικών και 486 οικογένειες διζυγωτικών διδύμων στη Σουηδία, προκειμένου να διαχωρίσει όσο ήταν δυνατόν τη γενετική επίδραση από την επίδραση του οικογενειακού περιβάλλοντος.

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τη μέθοδο «παιδιά διδύμων». Επειδή δύο πανομοιότυπα δίδυμα διαθέτουν ουσιαστικά το ίδιο γενετικό υλικό, το παιδί του ενός έχει παρόμοια γενετική συγγένεια τόσο με τον γονέα του όσο και με τον πανομοιότυπο δίδυμο αδελφό ή αδελφή του.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το άγχος και ο νευρωτισμός των παιδιών συνδέονταν ισχυρότερα με τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά του γονέα που τα μεγάλωνε. Οι επιστήμονες κατέληξαν ότι, πέρα από τη γενετική προδιάθεση, υπάρχει και άμεση περιβαλλοντική μετάδοση του άγχους από τον γονέα στο παιδί.

Τα παιδιά αντιλαμβάνονται πότε ένας γονέας περιμένει ότι κάτι θα πάει στραβά. Παρατηρούν τη στάση του σώματος, τον τόνο της φωνής, τις προειδοποιήσεις και τις συμπεριφορές αποφυγής. Με τον χρόνο μπορεί να αρχίσουν να αντιμετωπίζουν με παρόμοιο τρόπο τις ίδιες καταστάσεις.

Όταν η προστασία μετατρέπεται σε μήνυμα κινδύνου

Η προστασία αποτελεί βασική λειτουργία της γονεϊκότητας. Το πρόβλημα ξεκινά όταν γίνεται τόσο έντονη, ώστε το παιδί να μην έχει τη δυνατότητα να δοκιμάσει, να αποτύχει και να ανακαλύψει ότι μπορεί να τα καταφέρει.

Ένας αγχωμένος γονέας μπορεί, για παράδειγμα:

• Να αποτρέπει το παιδί από δραστηριότητες που θεωρεί επικίνδυνες.
• Να αναλαμβάνει καθήκοντα που το παιδί θα μπορούσε να ολοκληρώσει μόνο του.
• Να επιτρέπει τη συστηματική αποφυγή καταστάσεων που προκαλούν φόβο.
• Να παρεμβαίνει αμέσως κάθε φορά που εμφανίζεται μια δυσκολία.
• Να μεταφέρει συνεχώς πληροφορίες για πιθανούς κινδύνους.

Κάθε τέτοια παρέμβαση μπορεί να προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση. Το παιδί δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσει τον φόβο του και ο γονέας αισθάνεται ότι το προστάτευσε.

Μακροπρόθεσμα, όμως, μπορεί να δημιουργηθεί ένα διαφορετικό μήνυμα: «Η κατάσταση είναι πράγματι επικίνδυνη και δεν μπορείς να την αντιμετωπίσεις χωρίς εμένα».

Συστηματική ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας διαπίστωσε ότι συμπεριφορές όπως η μείωση της αυτονομίας, η προβολή φοβικών αντιδράσεων και οι αρνητικές προσδοκίες των γονέων μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση αγχωδών σκέψεων στα παιδιά.

Η υπερπροστασία δεν αφήνει το παιδί να εξασκηθεί

Έρευνα που παρακολούθησε 422 παιδιά για οκτώ χρόνια εξέτασε τη συμπεριφορά των γονέων όταν τα παιδιά ήταν δύο ετών, τη δυνατότητα αυτορρύθμισής τους στα πέντε και την κοινωνική, συναισθηματική και σχολική προσαρμογή τους στα δέκα.

Η υπερβολικά ελεγκτική γονεϊκή συμπεριφορά στην ηλικία των δύο ετών συνδέθηκε με χαμηλότερη συναισθηματική ρύθμιση και μειωμένο ανασταλτικό έλεγχο στην ηλικία των πέντε.

Οι δυσκολίες αυτές συνδέθηκαν, με τη σειρά τους, με περισσότερα συναισθηματικά και σχολικά προβλήματα, λιγότερες κοινωνικές δεξιότητες και χαμηλότερη ακαδημαϊκή παραγωγικότητα στα δέκα χρόνια. Η μελέτη έδειξε συσχετίσεις και αναπτυξιακές διαδρομές, όχι ότι κάθε υπερπροστατευτική συμπεριφορά οδηγεί αναπόφευκτα στα ίδια αποτελέσματα.

Τα παιδιά χρειάζονται εμπειρίες στις οποίες θα αισθανθούν άβολα, θα κάνουν λάθη και τελικά θα διαπιστώσουν ότι μπορούν να ανακάμψουν. Η ανθεκτικότητα δεν αναπτύσσεται επειδή κάποιος εξηγεί στο παιδί ότι είναι δυνατό. Αναπτύσσεται όταν το παιδί βιώνει μικρές, διαχειρίσιμες δυσκολίες και τις ξεπερνά.

Μια σχέση που λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις

Η σχέση ανάμεσα στο παιδικό άγχος και στον γονεϊκό έλεγχο δεν είναι μονόδρομη.

Ένα παιδί που φοβάται έντονα μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη ανησυχία στον γονέα του. Ο γονέας παρεμβαίνει περισσότερο για να το ανακουφίσει, το παιδί αποφεύγει τη δύσκολη κατάσταση και η αποφυγή ενισχύει τον αρχικό φόβο.

Μια μετα-ανάλυση εντόπισε σημαντική σχέση ανάμεσα στο άγχος των παιδιών και στον υπερβολικό γονεϊκό έλεγχο, επισημαίνοντας όμως ότι δεν είναι πάντοτε δυνατόν να προσδιοριστεί ποιο από τα δύο εμφανίστηκε πρώτο.

Αντίστοιχα, συστηματική ανασκόπηση 13 μελετών βρήκε ότι το μητρικό άγχος συνδεόταν συνήθως με μεγαλύτερη υπερπροστασία, αλλά το μέγεθος της σχέσης ήταν μικρό έως μέτριο και τα αποτελέσματα δεν ήταν απολύτως ομοιόμορφα.

Δεν πρόκειται, επομένως, για έναν «κακό» γονέα και ένα παθητικό παιδί. Συχνά δημιουργείται ένας κύκλος στον οποίο ο φόβος του παιδιού και η ανησυχία του γονέα ενισχύουν ο ένας τον άλλον.

Ζάκυνθος: «Τα παιδιά μας δεν είναι αναλώσιμα» – 12 γονείς ζητούν την απομάκρυνση της παιδιάτρου (Βίντεο)

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς διαφορετικά

Η εναλλακτική στην υπερπροστασία δεν είναι η αδιαφορία ούτε η έκθεση του παιδιού σε κινδύνους που δεν μπορεί να διαχειριστεί.

Είναι η σταδιακή παραχώρηση αυτονομίας, με παρουσία και υποστήριξη.

Ο γονέας μπορεί να επιτρέπει στο παιδί να αναλαμβάνει καθήκοντα που αντιστοιχούν στην ηλικία του, να το βοηθά να προσεγγίζει σταδιακά όσα φοβάται και να αποφεύγει να παρεμβαίνει πριν εκείνο προλάβει να δοκιμάσει.

Αντί για το «άσε, θα το κάνω εγώ», μπορεί να ρωτήσει: «Ποιο είναι το πρώτο βήμα που μπορείς να κάνεις μόνος σου;»

Αντί να υπόσχεται ότι τίποτε άσχημο δεν θα συμβεί, μπορεί να εξηγήσει ότι ακόμη και όταν κάτι δεν εξελίσσεται όπως θέλουμε, υπάρχουν τρόποι να το αντιμετωπίσουμε.

Και αντί να κρύβει εντελώς το δικό του άγχος, μπορεί να δείχνει στο παιδί πώς το διαχειρίζεται: να αναγνωρίζει την ανησυχία του, να αποφεύγει την καταστροφολογία και να συνεχίζει τη δραστηριότητά του παρά τη δυσφορία.

Δεν χρειάζεται ένας γονέας χωρίς άγχος

Κανένα παιδί δεν χρειάζεται έναν απολύτως ήρεμο και αλάνθαστο γονέα. Χρειάζεται έναν ενήλικα που μπορεί να αναγνωρίζει τους φόβους του χωρίς να τους παρουσιάζει ως αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα.

Το πιο σημαντικό δεν είναι να μη δει ποτέ το παιδί τον γονέα του αγχωμένο. Είναι να τον δει να αντέχει το άγχος, να το ρυθμίζει και να μην αφήνει τον φόβο να αποφασίζει για εκείνον.

Η υπερπροστασία ξεκινά σχεδόν πάντα από αγάπη. Όταν όμως αφαιρεί συστηματικά από το παιδί τη δυνατότητα να δοκιμάζεται, μπορεί άθελά της να του στερήσει κάτι εξίσου σημαντικό με την ασφάλεια: την πεποίθηση ότι είναι ικανό να σταθεί μόνο του.

• γονείς
• γονίδια
• παιδιά