Αγία Σοφία: Γιατί στην Τουρκία ασχολούνται ακόμα με τους θρύλους για τις υπόγειες σήραγγες

Η επίσκεψη του υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού Μεχμέτ Νουρί Ερσόι στην Αγία Σοφία για να ενημερώσει εκπροσώπους του Τύπου για την πορεία των έργων στο οικουμενικό μνημείο αποκάλυψε μία βαθύτερη πτυχή όσων πιστεύει το τουρκικό κράτος. Στάθηκε ιδιαίτερα στην «ορθή ενημέρωση» της κοινής γνώμης, ώστε να μη δοθεί έδαφος σε εικασίες.

Ο Ερσόι, αναφερόμενος στις μελέτες και τις εργασίες καθαρισμού που διεξάγονται για τις υπόγειες σήραγγες και το υπόγειο ταφικό σύστημα,της Αγίας Σοφίας, τόνισε ότι αποδίδουν σημασία στην ορθή ενημέρωση της κοινής γνώμης, ώστε «να μην δοθεί έδαφος σε εικασίες».

Η διατύπωση αυτή, μεταξύ όλων όσα αναφέρθηκαν για την πορεία των έργων και τις λεπτομέρειες που παρατέθηκαν, δείχνει ότι το υπόγειο της Αγίας Σοφίας αντιμετωπίζεται ως πεδίο δημόσιας αφήγησης, όπου η πληροφορία ανταγωνίζεται τον μύθο.

Στις τουρκικές περιγραφές των εργασιών, τα υπόγεια συνδέονται με καθαρισμούς, τεκμηρίωση και επιστημονική εποπτεία. Γίνεται λόγος για παρεμβάσεις σε συγκεκριμένα σημεία στον περίβολο, με αποχωματώσεις και καταγραφή υπόγειων διαδρομών.

Η Αγία Σοφία από το 1453 και την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς έχει συνδεθεί με πλείστους θρύλους οι οποίοι φαίνεται ότι δεν έχουν ξεπεραστεί πλήρως.

Στο ίδιο κάδρο μπαίνει το υπόγειο ταφικό μνημείο με τη δημόσια συζήτηση να το παρουσιάζει ως υπόγεια ταφική κατασκευή με διάδρομο και θαλάμους με τη λέξη «ταφικό» να μετακινεί την κουβέντα από τη συντήρηση προς το «τι υπάρχει εκεί».

Οι εικασίες γύρω από το υπόγειο της Αγίας Σοφίας

Γιατί όμως ο Τούρκος υπουργός έκανε ειδική αναφορά σε «εικασίες». Τα ΜΜΕ της γειτονικής χώρας συχνά παίρνουν ένα πραγματικό στοιχείο, την ύπαρξη υπόγειων στοών ή εργασιών κάτω από το έδαφος, και το επεκτείνουν σε σενάριο. Ένα πρώτο σύνολο εικασιών παρουσιάζει τις στοές ως διαδρομές που «ενώνουν» την Αγία Σοφία με άλλα σημεία της ιστορικής περιοχής. Η αφήγηση αλλάζει κάθε φορά, αλλά κρατά τον ίδιο πυρήνα. Ένα υπόγειο που δεν τελειώνει κοντά στο μνημείο.

Άλλες ιστορίες δίνουν ιστορικό περιεχόμενο στις σήραγγες. Τις μετατρέπουν σε «μυστικούς διαδρόμους διαφυγής». Προσθέτουν αυτοκρατορικές μετακινήσεις, κρυφές εισόδους και εξόδους, διαδρομές ασφαλείας, απαγορευμένους χώρους.

Υπάρχει και το υδάτινο σενάριο. Επειδή η Κωνσταντινούπολη έχει μακρά παράδοση υπόγειων υδροδοτικών έργων, το υπόγειο της Αγίας Σοφίας έχει ταιριάξει σε ιστορίες για νερά, μεγάλες δεξαμενές και κρυφές διόδους που περνούν μέσα από υγρό περιβάλλον. Το πιο ευαίσθητο πεδίο είναι το υπόγειο ταφικό μνημείο. Η ύπαρξη υπόγειας ταφικής κατασκευής γεννά αυτόματα ερωτήματα για πρόσωπα, χρονολογήσεις, ευρήματα. Αυτό μετατρέπεται γρήγορα σε σενάρια για «σημαντική ταφή», για «κάτι που κρύβεται».

Η σύγχυση

Οι στοές και το υπόγειο ταφικό μνημείο είναι διαφορετικά πράγματα τα οποία όταν εμφανίζονται μαζί και συνδυάζονται, συχνά προκαλείται παρανόηση. Έτσι γεννιέται η εικόνα ενός ενιαίου «υπόγειου λαβύρινθου».

Κάθε νέο κύμα ειδήσεων για τα υπόγεια φέρνει ξανά ιστορίες για σήραγγες που δήθεν οδηγούν σε παλάτια και άλλα μνημεία, για υπόγειες συνδέσεις που φτάνουν πολύ μακριά, για κρυφές εξόδους, για σκοτεινούς θαλάμους που δεν έχουν δει οι επισκέπτες. Επανέρχονται και οι πιο θεαματικές αφηγήσεις, με υπόγεια νερά και την εικόνα ότι κάτω από την Αγία Σοφία υπάρχει χώρος που θυμίζει κανάλι ή δεξαμενή. Δίπλα τους στέκονται ιστορίες για κρύπτες και κειμήλια.

Αυτός είναι ο λόγος που ο Ερσόι έβαλε εξαρχής την κουβέντα στην «ορθή ενημέρωση». Όσο η πρόσβαση είναι περιορισμένη, οι θρύλοι θα βρίσκουν χώρο.