Από τις 15.000 στους 5 εκατομμύρια νεκρούς: Η Μέση Ανατολή πριν και μετά την εγκατάσταση του Ισραηλινού κράτους στα εδάφη της

Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία όπου οι αριθμοί λειτουργούν σαν σεισμογράφος. Δεν εξηγούν από μόνοι τους όλες τις αιτίες, δεν αποδίδουν ευθύνες με μαθηματική ακρίβεια, δεν χωρούν τον ανθρώπινο πόνο. Αλλά αποτυπώνουν την ένταση του ρήγματος.

Στη Μέση Ανατολή, αυτό το ρήγμα έχει ημερομηνία: 1948.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι την ίδρυση του Ισραήλ, οι πολεμικοί θάνατοι μεταξύ αραβικών κρατών, φυλετικών σχηματισμών και προκρατικών πολιτικών οντοτήτων δεν ξεπερνούν, με βάση τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, τις 10.000 με 15.000. Πρόκειται για μια περίοδο συγκρούσεων, εξεγέρσεων, αποικιοκρατικών παρεμβάσεων και τοπικών πολέμων — αλλά όχι για μια περιοχή που είχε μπει ακόμη στη μηχανή της μαζικής, διαρκούς γεωπολιτικής αιματοχυσίας.

Μετά το 1948, το μέτρο αλλάζει. Δεν μιλάμε πια για χιλιάδες. Μιλάμε για εκατομμύρια.

Από την ίδρυση του ισραηλινού κράτους μέχρι σήμερα, οι πόλεμοι, οι εμφύλιοι, οι εισβολές, οι κατοχές, οι αντεπαναστάσεις, οι δικτατορίες, οι αποκλεισμοί και οι κρατικές καταρρεύσεις στον ευρύτερο αραβικό κόσμο έχουν προκαλέσει έναν απολογισμό που μπορεί εύλογα να τοποθετηθεί γύρω στα 3 έως 5 εκατομμύρια νεκρούς, αν συνυπολογιστούν όχι μόνο οι άμεσοι θάνατοι στα πεδία των μαχών, αλλά και οι έμμεσοι θάνατοι από πείνα, ασθένειες, εκτοπισμό και κατάρρευση βασικών υποδομών.

Το σοκ δεν βρίσκεται μόνο στο τελικό νούμερο. Βρίσκεται στη σύγκριση:

Πριν το 1948: έως 15.000 νεκροί.
Μετά το 1948: έως και 5.000.000 θάνατοι πολεμικής αιτιότητας.

Ακόμη και αν κάποιος αμφισβητήσει τα άκρα των εκτιμήσεων, η τάξη μεγέθους δεν αλλάζει. Η περιοχή πέρασε από τους τετραψήφιους και πενταψήφιους απολογισμούς στους επταψήφιους.

Το 1948 ως σημείο μηδέν

Το 1948 δεν είναι μια τυχαία χρονολογία. Είναι η χρονιά που, μετά το τέλος της βρετανικής εντολής στην Παλαιστίνη, ανακηρύχθηκε το κράτος του Ισραήλ και ξέσπασε ο πρώτος αραβοϊσραηλινός πόλεμος. Η απόφαση για τη διχοτόμηση της Παλαιστίνης είχε προηγηθεί με το ψήφισμα 181 του ΟΗΕ το 1947, το οποίο πρότεινε τη δημιουργία ενός αραβικού και ενός εβραϊκού κράτους, με την Ιερουσαλήμ υπό ειδικό διεθνές καθεστώς. Το σχέδιο έγινε δεκτό από την εβραϊκή πλευρά και απορρίφθηκε από την αραβική, ενώ σχεδόν αμέσως ακολούθησε βία.

Από εκείνη τη στιγμή, η περιοχή δεν ήταν ποτέ ξανά η ίδια.

Η ίδρυση του Ισραήλ δεν ήταν η μόνη αιτία όλων όσων ακολούθησαν. Αυτό θα ήταν ιστορικά απλουστευτικό. Υπήρχαν ήδη η αποικιοκρατική κληρονομιά, τα τεχνητά σύνορα, οι ανταγωνισμοί για το πετρέλαιο, οι αραβικοί εθνικισμοί, οι μοναρχίες, οι στρατιωτικές δικτατορίες, ο Ψυχρός Πόλεμος, οι παρεμβάσεις ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης, η ιρανική επανάσταση, ο ισλαμισμός, οι εμφύλιοι.

Όμως το 1948 υπήρξε ο μεγάλος επιταχυντής.

Η επιλογή της Δύσης να εγκατασταθεί το νέο ισραηλινό κράτος στην καρδιά μιας ήδη αποικιοκρατικά τραυματισμένης περιοχής δημιούργησε ένα μόνιμο γεωπολιτικό επίκεντρο. Από εκεί και πέρα, η Παλαιστίνη έγινε πληγή, το Ισραήλ έγινε στρατηγικός άξονας της Δύσης, τα αραβικά καθεστώτα χρησιμοποίησαν το Παλαιστινιακό ως νομιμοποιητικό μύθο, και ολόκληρη η Μέση Ανατολή μετατράπηκε σταδιακά σε πεδίο διαρκούς ανάφλεξης.

Η πρώτη έκρηξη: ο πόλεμος του 1948

Ο πρώτος αραβοϊσραηλινός πόλεμος δεν ήταν απλώς μια σύγκρουση για σύνορα. Ήταν η απαρχή ενός νέου ιστορικού καθεστώτος.

Σύμφωνα με την Britannica, ο πόλεμος του 1948–49 διεξήχθη μεταξύ του νεοσύστατου Ισραήλ και αραβικών δυνάμεων από την Αίγυπτο, την Υπεριορδανία/Ιορδανία, το Ιράκ, τη Συρία και τον Λίβανο. Για τους Ισραηλινούς, ήταν πόλεμος ανεξαρτησίας. Για τους Άραβες και τους Παλαιστίνιους, ήταν η Νάκμπα — η καταστροφή.

Οι αριθμοί του 1948 ήταν ακόμη, συγκριτικά, «μικροί» σε σχέση με όσα θα ακολουθούσαν. Το Ισραήλ έχασε πάνω από 6.000 ανθρώπους, σε έναν πληθυσμό περίπου 780.000, ενώ οι αραβικές απώλειες υπολογίζονται σε αρκετές χιλιάδες.

Όμως η πραγματική κληρονομιά του πολέμου δεν ήταν μόνο οι νεκροί του. Ήταν ο μηχανισμός που ενεργοποίησε: προσφυγιά, αμφισβητούμενα σύνορα, στρατιωτικοποίηση, καθεστώτα έκτακτης ανάγκης, αλυσιδωτές ήττες, ριζοσπαστικοποίηση, πραξικοπήματα, διεθνείς συμμαχίες και ένας μόνιμος πόλεμος για τη μνήμη, τη γη και την επιβίωση.

Από τις χιλιάδες στους εκατομμύρια

Εδώ βρίσκεται η τρέλα των αριθμών.

Αν κάποιος κοιτάξει την περίοδο 1890–1948, βλέπει μια περιοχή ταραγμένη, αλλά όχι ακόμη βυθισμένη σε μαζικούς πολέμους εκατομμυρίων νεκρών. Αν κοιτάξει την περίοδο 1948–σήμερα, βλέπει μια γεωγραφία που καταπίνει ανθρώπους.

Το Ισραήλ και η Παλαιστίνη βρίσκονται στο κέντρο του συμβολικού σεισμού. Όμως οι μετασεισμοί απλώθηκαν παντού: Λίβανος, Συρία, Ιράκ, Υεμένη, Σουδάν, Σομαλία, Λιβύη.

Η αραβοϊσραηλινή σύγκρουση είναι η πιο εμβληματική. Δεν είναι όμως η μόνη, ούτε η πιο φονική σε απόλυτους αριθμούς.

Από το 1948 και μετά, η περιοχή είδε:

πολέμους Ισραήλ–Αράβων,
πόλεμο Ιράν–Ιράκ,
εμφύλιο στον Λίβανο,
δύο πολέμους στο Ιράκ,
αμερικανική εισβολή και κατοχή,
συριακό εμφύλιο,
πόλεμο στην Υεμένη,
διάλυση της Σομαλίας,
Νταρφούρ και νέο πόλεμο στο Σουδάν,
κατάρρευση της Λιβύης,
Γάζα.

Οι αριθμοί δεν μιλούν απλώς. Ουρλιάζουν.

Ιράν–Ιράκ: ο πόλεμος που έσπασε την κλίμακα

Ο πόλεμος Ιράν–Ιράκ, από το 1980 έως το 1988, υπήρξε μία από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις του ύστερου 20ού αιώνα. Δεν ήταν αραβοϊσραηλινός πόλεμος, αλλά είχε στο κέντρο του το Ιράκ, ένα από τα σημαντικότερα αραβικά κράτη της περιοχής.

Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν δραματικά. Η Britannica δίνει συνολικές απώλειες που μπορεί να φτάνουν το 1 έως 2 εκατομμύρια, ενώ οι νεκροί και από τις δύο πλευρές εκτιμώνται συχνά περίπου στις 500.000.

Με άλλα λόγια, ένας μόνο πόλεμος μετά το 1948 μπορεί να έχει προκαλέσει περισσότερους νεκρούς από όλους τους ενδοαραβικούς πολέμους της περιόδου 1890–1948 επί δεκάδες φορές.

Αυτό είναι το μέτρο της αλλαγής.

Συρία: ο εμφύλιος που κατάπιε μια χώρα

Η Συρία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένας μεταπολεμικός κρατικός σχηματισμός της περιοχής μπορεί να μετατραπεί σε μηχανή θανάτου.

Ο ΟΗΕ είχε καταγράψει 350.209 ταυτοποιημένους νεκρούς από τον Μάρτιο του 2011 έως τον Μάρτιο του 2021. Ακόμη και αυτός ο αριθμός θεωρείται υποκαταγραφή, επειδή περιλαμβάνει μόνο περιπτώσεις με πλήρες όνομα, ημερομηνία και τόπο θανάτου.

Ευρύτερες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον συνολικό απολογισμό πάνω από το μισό εκατομμύριο. Πίσω από τον αριθμό υπάρχουν βομβαρδισμένες πόλεις, πολιορκίες, βασανιστήρια, χημικά όπλα, πρόσφυγες, ξένες επεμβάσεις, τζιχαντιστικές οργανώσεις, ρωσική στρατιωτική εμπλοκή, ιρανική επιρροή, τουρκικές επιχειρήσεις.

Η Συρία δεν είναι απλώς ένας εμφύλιος. Είναι η απόδειξη ότι η μετα-1948 Μέση Ανατολή δεν παράγει μόνο πολέμους μεταξύ κρατών. Παράγει καταρρεύσεις ολόκληρων κοινωνιών.

Υεμένη: όταν ο πόλεμος σκοτώνει χωρίς σφαίρες

Στην Υεμένη, η φρίκη δεν βρίσκεται μόνο στα πεδία των μαχών. Βρίσκεται στα νοσοκομεία που δεν λειτουργούν, στα παιδιά που πεθαίνουν από υποσιτισμό, στις επιδημίες, στην έλλειψη νερού.

Το UNDP εκτίμησε ότι ο πόλεμος θα είχε προκαλέσει περίπου 377.000 θανάτους έως το τέλος του 2021, συμπεριλαμβανομένων άμεσων και έμμεσων αιτιών. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι μεγάλο μέρος αυτών των θανάτων δεν προέρχεται από μάχες, αλλά από πείνα, ασθένειες και κατάρρευση βασικών υπηρεσιών.

Αυτό αλλάζει τον τρόπο που πρέπει να διαβάζουμε τους αριθμούς. Στη Μέση Ανατολή, ο πόλεμος δεν σκοτώνει μόνο τη στιγμή της έκρηξης. Σκοτώνει μετά, όταν δεν υπάρχει γιατρός, όταν δεν υπάρχει ρεύμα, όταν δεν υπάρχει καθαρό νερό, όταν μια κοινωνία έχει γίνει ερείπιο.

Ιράκ μετά το 2003: η εισβολή που έγινε μακρύς θάνατος

Το Ιράκ είναι ίσως η πιο καθαρή περίπτωση του πώς μια δυτική επέμβαση μπορεί να ανοίξει μια άβυσσο.

Η αμερικανική εισβολή του 2003 παρουσιάστηκε ως επιχείρηση ανατροπής ενός δικτάτορα και ανασυγκρότησης μιας χώρας. Το αποτέλεσμα ήταν κατοχή, εμφύλια βία, σεχταρισμός, Αλ Κάιντα στο Ιράκ, ISIS, διάλυση κρατικών δομών και εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο PLOS Medicine υπολόγισε περίπου 405.000 excess deaths που αποδίδονται στον πόλεμο και την κατοχή από το 2003 έως το 2011, με μεγάλο εύρος αβεβαιότητας από 48.000 έως 751.000.

Ακόμη και η χαμηλή ανάγνωση είναι τρομακτική. Η υψηλή ανάγνωση είναι ιστορικό κατηγορητήριο.

Σουδάν και Σομαλία: οι νεκροί που η Δύση ξεχνά

Στο Νταρφούρ, ο απολογισμός έχει συχνά αποδοθεί σε περίπου 300.000 νεκρούς. Στον νέο πόλεμο του Σουδάν, που ξεκίνησε το 2023, οι εκτιμήσεις έχουν ήδη ανέβει σε δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες, με αναλύσεις να μιλούν για εύρος 150.000 έως 400.000 θανάτων, αν συνυπολογιστούν οι έμμεσες απώλειες από πείνα και κατάρρευση υποδομών.

Η Σομαλία, από την κατάρρευση του κράτους στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αποτελεί άλλο ένα σκοτεινό κεφάλαιο. Εκεί ο θάνατος ήρθε με εμφύλιο, λιμό, φυλετική βία, τζιχαντισμό, κρατική διάλυση και διεθνείς επεμβάσεις. Οι ακριβείς αριθμοί είναι ασταθείς, αλλά οι εκτιμήσεις για τις δεκαετίες σύγκρουσης κινούνται σε εκατοντάδες χιλιάδες και, σε ορισμένες προσεγγίσεις, πολύ υψηλότερα.

Αυτό είναι το πρόβλημα με τους «ξεχασμένους» πολέμους: οι νεκροί τους δεν είναι λιγότεροι. Είναι απλώς λιγότερο ορατοί.

Και η Γάζα ως τελευταία πράξη του ίδιου εφιάλτη

Η Γάζα μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 επανέφερε με τον πιο βίαιο τρόπο το Παλαιστινιακό στο κέντρο της παγκόσμιας προσοχής.

Σύμφωνα με το Reuters, οι αρχές της Γάζας αναφέρουν πάνω από 72.500 Παλαιστίνιους νεκρούς από την έναρξη του πολέμου τον Οκτώβριο του 2023, ενώ οι επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου σκότωσαν περίπου 1.200 ανθρώπους στο Ισραήλ, σύμφωνα με ισραηλινούς απολογισμούς.

Η Γάζα συμπυκνώνει όλο το μετα-1948 δράμα: γη, προσφυγιά, κατοχή, ασφάλεια, τρομοκρατία, συλλογική τιμωρία, αποκλεισμός, διεθνής αμηχανία, δυτικά διπλά μέτρα, αραβική υποκρισία, ανθρώπινη συντριβή.

Όμως η Γάζα δεν είναι εξαίρεση. Είναι η πιο ορατή κορυφή ενός βουνού από νεκρούς.

Το αριθμητικό σοκ

Ας μείνουμε στους αριθμούς, γιατί πράγματι πολλές φορές λένε αυτό που οι πολιτικές αναλύσεις προσπαθούν να θολώσουν.

1890–1948: περίπου 10.000–15.000 νεκροί από πολέμους μεταξύ αραβικών κρατών ή προκρατικών αραβικών οντοτήτων.

1948–σήμερα: περίπου 3.000.000–5.000.000 θάνατοι πολεμικής αιτιότητας στον ευρύτερο αραβικό και μεσανατολικό χώρο, αν προστεθούν άμεσοι και έμμεσοι θάνατοι.

Ακόμη και με την πιο συντηρητική ανάγνωση, η μεταβολή είναι χαώδης.

Αν πάρουμε το κάτω όριο των 3 εκατομμυρίων, μιλάμε για αύξηση 200 φορές σε σχέση με το άνω όριο των 15.000.

Αν πάρουμε το άνω όριο των 5 εκατομμυρίων, μιλάμε για αύξηση πάνω από 330 φορές.

Αυτό δεν είναι απλώς ιστορική μεταβολή. Είναι έκρηξη.

Και η έκρηξη αρχίζει μετά το 1948.

Δεν φταίει μόνο το Ισραήλ — αλλά το 1948 δεν γίνεται να αφαιρεθεί από την εξίσωση

Το κρίσιμο σημείο είναι να μη μετατραπεί η ανάλυση σε σύνθημα. Δεν ευθύνεται το Ισραήλ για κάθε πόλεμο στον αραβικό κόσμο. Δεν εξηγείται ο πόλεμος Ιράν–Ιράκ μόνο από το Παλαιστινιακό. Δεν εξηγείται η Συρία μόνο από το 1948. Δεν εξηγείται η Υεμένη μόνο από την ίδρυση του ισραηλινού κράτους.

Όμως είναι εξίσου αφελές να προσποιείται κανείς ότι το 1948 ήταν απλώς ένα επεισόδιο ανάμεσα σε άλλα.

Η εγκατάσταση του Ισραήλ στην Παλαιστίνη, με δυτική πολιτική στήριξη, μέσα σε μια περιοχή που είχε ήδη τεμαχιστεί από αυτοκρατορίες και αποικιοκρατικές δυνάμεις, δημιούργησε έναν μόνιμο άξονα σύγκρουσης. Γύρω από αυτόν τον άξονα οργανώθηκαν στρατηγικές, καθεστώτα, στρατοί, μυστικές υπηρεσίες, εθνικισμοί, μύθοι, ήττες και εκδικήσεις.

Το 1948 έγινε το σημείο μηδέν μιας νέας Μέσης Ανατολής.

Όχι η μόνη αιτία. Αλλά η τομή.

Το συμπέρασμα που δεν χωρά εύκολα στη δημόσια συζήτηση

Η δημόσια συζήτηση για τη Μέση Ανατολή συχνά εγκλωβίζεται σε ηθικά στρατόπεδα: φιλοϊσραηλινοί, φιλοπαλαιστίνιοι, φιλοδυτικοί, αντιδυτικοί, Άραβες, Ιρανοί, Τούρκοι, Αμερικανοί, Ρώσοι.

Όμως οι αριθμοί σπάνε την άνεση των στρατοπέδων.

Δείχνουν ότι από το 1948 και μετά, η περιοχή πέρασε σε μια άλλη εποχή: μια εποχή όπου οι πόλεμοι δεν ήταν πια περιστασιακές εκρήξεις, αλλά μόνιμη υποδομή εξουσίας.

Το Ισραήλ έγινε το κεντρικό σύμβολο. Η Παλαιστίνη έγινε η ανοιχτή πληγή. Οι αραβικές ηγεσίες χρησιμοποίησαν την πληγή. Η Δύση διαχειρίστηκε την περιοχή ως στρατηγικό οικόπεδο. Οι δικτάτορες έπνιξαν τις κοινωνίες τους. Οι εμφύλιοι κατέστρεψαν κράτη. Οι εξωτερικές επεμβάσεις έριξαν λάδι στη φωτιά.

Και οι νεκροί έγιναν αριθμοί.

Από 15.000 σε 5.000.000.

Από την τοπική σύγκρουση στη βιομηχανία θανάτου.

Από τη Μέση Ανατολή των αποικιοκρατικών συνόρων στη Μέση Ανατολή των ατελείωτων πολέμων.

Αυτή είναι η τρομακτική αριθμητική του 1948.

• 1948
• Αραβοϊσραηλινός πόλεμος
• Γάζα
• Ισραήλ
• Μέση Ανατολή
• Νάκμπα
• Παλαιστίνη