Απόκριες: Γιατί ντυνόμαστε μασκαράδες; Από τον Διόνυσο στα σύγχρονα καρναβάλια

Οι Απόκριες κάθε χρόνο φέρνουν μαζί τους χρώματα, στολές, μάσκες και ξεφάντωμα. Πίσω όμως από τα γκλίτερ, τις στολές υπερηρώων και τα σατιρικά άρματα, κρύβεται μια ιστορία χιλιάδων ετών. Η μεταμφίεση δεν είναι σύγχρονη εφεύρεση. Είναι ένα από τα πιο παλιά τελετουργικά του ανθρώπου.

Η ιστορία της μεταμφίεσης ξεκινά στην αρχαία Ελλάδα και τις γιορτές προς τιμήν του Διόνυσος, θεού του κρασιού, της έκστασης και της γονιμότητας. Στα Διονύσια, οι συμμετέχοντες φορούσαν προσωπεία και εξωφρενικές ενδυμασίες. Μεταμφιέζονταν σε Σατύρους, με τραγίσια δέρματα και κέρατα, τιμώντας το ιερό ζώο-σύμβολο του θεού, τον τράγο.

Η μεταμφίεση δεν ήταν διασκέδαση. Ήταν τελετουργία. Οι χορευτές πίστευαν πως, φορώντας τη μάσκα, μπορούσαν να ξεφύγουν από την ανθρώπινη κατάσταση και να αγγίξουν μια μορφή θεϊκής έκστασης. Παράλληλα, οι αγροτικές κοινωνίες χρησιμοποιούσαν τέτοιες τελετές για να «ξυπνήσουν» τη γη μετά τον χειμώνα και να ενισχύσουν τη βλάστηση.

Από τον διθύραμβο γεννήθηκαν το σατυρικό δράμα, η κωμωδία και η τραγωδία. Οι θεατρικές μάσκες, που εξέφραζαν χαρά, λύπη ή απελπισία, αποτελούν τη συνέχεια αυτής της παράδοσης. Η μάσκα έγινε εργαλείο έκφρασης, συμβολισμού και μεταμόρφωσης.

Η ετυμολογία που κρύβει το νόημα

Οι λέξεις αποκαλύπτουν την ιστορία. Η λέξη «Απόκριες» προέρχεται από το βυζαντινό «ἀποκρέα» (ἀπό + κρέας) και δηλώνει την αποχή από το κρέας πριν τη Μεγάλη Σαρακοστή. Το «Καρναβάλι» προέρχεται από τα λατινικά carnem levare — αφαίρεση του κρέατος.

Ακόμη και ο «μασκαράς» έχει ρίζες στο λατινικό masca, που σημαίνει προσωπίδα. Πίσω από τον όρο κρύβεται απλώς ο μεταμφιεσμένος. Χωρίς ειρωνεία. Χωρίς υπερβολή. Μόνο μια μάσκα.

Στον Μεσαίωνα, η μεταμφίεση συνδέθηκε με τον εορτασμό πριν από τη Σαρακοστή. Οι κοινωνίες, λίγο πριν την περίοδο νηστείας και εγκράτειας, επέτρεπαν μια προσωρινή ανατροπή των κανόνων. Οι ρόλοι αντιστρέφονταν, οι κοινωνικές διαφορές θόλωναν.

Στη Βενετία, από τον 13ο αιώνα, οι μάσκες έγιναν σύμβολο της πόλης. Η ανωνυμία έφερνε μια ιδιότυπη ισότητα: αριστοκράτες και απλοί πολίτες αναμειγνύονταν χωρίς διακρίσεις. Το 1436 οι κατασκευαστές μασκών, οι mascherari, αναγνωρίστηκαν επίσημα ως συντεχνία.

Η μάσκα δεν έκρυβε μόνο το πρόσωπο. Έκρυβε την κοινωνική τάξη, το επάγγελμα, την ταυτότητα. Και για λίγες ημέρες, αυτό ήταν αρκετό.

Γιατί ντυνόμαστε μασκαράδες σήμερα;

Παρά την εξέλιξη των κοινωνιών, οι βασικοί λόγοι της μεταμφίεσης παραμένουν σχεδόν αναλλοίωτοι.

Η απελευθέρωση από κοινωνικούς περιορισμούς είναι ίσως ο σημαντικότερος. Φορώντας μια μάσκα, ο άνθρωπος μπορεί να ξεφύγει από τον ρόλο του. Να γίνει κάποιος άλλος. Να σατιρίσει, να υπερβάλει, να γελάσει χωρίς φόβο.

Υπάρχει ακόμη η θρησκευτική και τελετουργική διάσταση, έστω και αν σήμερα δεν γίνεται συνειδητά αντιληπτή. Οι Απόκριες προηγούνται της Σαρακοστής και λειτουργούν ως περίοδος εκτόνωσης πριν την εγκράτεια.

Η σάτιρα παίζει καθοριστικό ρόλο. Πολιτικά πρόσωπα, κοινωνικές καταστάσεις, στερεότυπα γίνονται στολές και άρματα. Το καρναβάλι επιτρέπει όσα δύσκολα λέγονται ευθέως.

Τέλος, υπάρχει η ψυχολογική απελευθέρωση. Η αλλαγή ρόλου επιτρέπει πειραματισμό με την ταυτότητα. Για λίγες ώρες, δεν είσαι ο υπάλληλος, ο καθηγητής, ο γονιός. Είσαι πειρατής, βασίλισσα, κλόουν, ή ακόμη και μια υπερβολική καρικατούρα της πραγματικότητας.

Η μάσκα σε όλο τον κόσμο

H χρήση μάσκας δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό ή ευρωπαϊκό φαινόμενο. Στην κεντρική Αφρική, τεράστιες μάσκες χρησιμοποιούνται σε τελετές ενηλικίωσης. Στο Θιβέτ, οι λάμας φορούν μάσκες σε τελετές εξορκισμού. Οι χρυσές νεκρικές μάσκες των Μυκηνών και η μάσκα του Τουταγχαμών αποτελούν εμβληματικά παραδείγματα μασκών με μεταφυσικό χαρακτήρα.

Η μάσκα άλλοτε θεραπεύει, άλλοτε προστατεύει, άλλοτε συνδέει τον άνθρωπο με το υπερφυσικό.

Από την Πάτρα στη Βραζιλία

Σήμερα, τα μεγάλα καρναβάλια στη Βραζιλία, στην Ιταλία και φυσικά στην Πάτρα συνεχίζουν μια παράδοση αιώνων. Μπορεί τα άρματα να έχουν αλλάξει και οι στολές να αγοράζονται διαδικτυακά, όμως η ουσία παραμένει ίδια.

Η μεταμφίεση είναι μια πράξη ελευθερίας. Ένα κοινωνικό «διάλειμμα» από τη σοβαρότητα της καθημερινότητας. Μια συλλογική συμφωνία ότι για λίγες ημέρες επιτρέπεται να είμαστε λιγότερο αυστηροί με τον εαυτό μας.

Και ίσως γι’ αυτό οι Απόκριες αντέχουν στον χρόνο. Γιατί ο άνθρωπος, από την εποχή του Διονύσου μέχρι σήμερα, έχει πάντα ανάγκη να φορέσει μια μάσκα — όχι για να κρυφτεί, αλλά για να αποκαλύψει μια άλλη πλευρά του εαυτού του.

• απόκριες