BBC: Η εποχή Τραμπ και το τέλος των κανόνων – Πώς ο Λευκός Οίκος ταρακουνά τον κόσμο

Από την πρώτη ημέρα, έθεσε τον κόσμο σε επιφυλακή. «Τίποτα δεν θα σταθεί στον δρόμο μας», διακήρυξε ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, υπό εκκωφαντικά χειροκροτήματα, καθώς ολοκλήρωνε την ομιλία της ορκωμοσίας του, μέσα στο παγωμένο χειμωνιάτικο σκηνικό της Ουάσινγκτον, την ίδια ημέρα πέρυσι, με την έναρξη της δεύτερης θητείας του.

Άραγε ο κόσμος δεν έδωσε αρκετή σημασία; Μέσα στην ομιλία του, σχεδόν απαρατήρητη, υπήρχε μια αναφορά στο δόγμα του 19ου αιώνα της «προφανούς μοίρας» (manifest destiny) – την ιδέα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν θεϊκά προορισμένες να επεκτείνουν την επικράτειά τους σε ολόκληρη την ήπειρο, διαδίδοντας τα αμερικανικά ιδεώδη. Εκείνη τη στιγμή, η Διώρυγα του Παναμά ήταν ήδη στο στόχαστρό του. «Θα την πάρουμε πίσω», ανακοίνωσε ο Τραμπ. Σήμερα, η ίδια δήλωση, με την ίδια απόλυτη αποφασιστικότητα, στρέφεται προς τη Γροιλανδία. «Πρέπει να την έχουμε», είναι το νέο του σύνθημα. Μια ωμή αφύπνιση σε μια περίοδο γεμάτη σοβαρούς κινδύνους.

Η ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών είναι γεμάτη από καθοριστικές και αμφιλεγόμενες εισβολές, κατοχές και μυστικές επιχειρήσεις για την ανατροπή ηγετών και καθεστώτων. Όμως, τον τελευταίο αιώνα, κανένας Αμερικανός πρόεδρος δεν έχει απειλήσει να καταλάβει εδάφη ενός μακροχρόνιου συμμάχου και να τα κυβερνήσει ενάντια στη θέληση του λαού του. Κανένας πρόεδρος των ΗΠΑ δεν έχει παραβιάσει τόσο ωμά πολιτικούς κανόνες και δεν έχει απειλήσει τόσο ανοιχτά τις μακροχρόνιες συμμαχίες που αποτέλεσαν τη βάση της παγκόσμιας τάξης μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι παλιοί κανόνες καταρρέουν –και μάλιστα χωρίς συνέπειες.

Ο Τραμπ περιγράφεται πλέον ως πιθανώς ο πιο «μεταμορφωτικός» πρόεδρος των ΗΠΑ. Υποστηρικτές τον αποθεώνουν εντός και εκτός χώρας, ενώ σε πολλές πρωτεύουσες του κόσμου επικρατεί συναγερμός. Στη Μόσχα και στο Πεκίνο, αντίθετα, επικρατεί μια προσεκτική, σιωπηλή παρακολούθηση. «Πρόκειται για μια στροφή προς έναν κόσμο χωρίς κανόνες, όπου το διεθνές δίκαιο ποδοπατείται και όπου ο μόνος νόμος που φαίνεται να μετρά είναι αυτός του ισχυρότερου, με την επιστροφή αυτοκρατορικών φιλοδοξιών», προειδοποίησε με σκληρά λόγια ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν από το βήμα του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός, χωρίς να αναφέρει άμεσα τον Τραμπ.

Οι ανησυχίες αυξάνονται για έναν πιθανό, επώδυνο εμπορικό πόλεμο. Παράλληλα, σε ορισμένους κύκλους υπάρχει φόβος ότι η 76χρονη στρατιωτική συμμαχία του ΝΑΤΟ θα μπορούσε να τεθεί σε κίνδυνο, αν στο χειρότερο σενάριο ο αρχηγός των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων επιχειρήσει να καταλάβει τη Γροιλανδία διά της βίας.

Οι υπερασπιστές του Τραμπ εντείνουν την στήριξή τους στην ατζέντα «Πρώτα η Αμερική», σε ανοιχτή σύγκρουση με τη μεταπολεμική πολυμερή τάξη. Όταν ρωτήθηκε στο BBC Newshour αν η κατάληψη της Γροιλανδίας θα παραβίαζε τον Χάρτη του ΟΗΕ, ο Ρεπουμπλικανός βουλευτής Ράντι Φάιν απάντησε: «Πιστεύω ότι τα Ηνωμένα Έθνη έχουν αποτύχει παταγωδώς στο να στηρίζουν την παγκόσμια ειρήνη και, ειλικρινά, ό,τι κι αν πιστεύουν, πιθανότατα το σωστό είναι να γίνει το αντίθετο». Ο Φάιν κατέθεσε την περασμένη εβδομάδα στο Κογκρέσο νομοσχέδιο με τίτλο «Νόμος για την Προσάρτηση και Πολιτειακή Ένταξη της Γροιλανδίας».

Πώς μπορούν να αντιδράσουν οι ανήσυχοι σύμμαχοι των ΗΠΑ, όταν φαίνεται πως τίποτα δεν μπορεί να σταθεί εμπόδιο στον δρόμο του Τραμπ; Πολλές φράσεις χαρακτήρισαν τον τελευταίο χρόνο τις διπλωματικές ακροβασίες γύρω από το πώς μπορεί κανείς να διαχειριστεί έναν απρόβλεπτο πρόεδρο και αρχηγό ενόπλων δυνάμεων. «Πρέπει να τον παίρνουμε στα σοβαρά, αλλά όχι κατά λέξη», λένε όσοι επιμένουν ότι όλα αυτά μπορούν να επιλυθούν μέσω διαλόγου.

Αυτό λειτούργησε – αλλά μόνο μέχρι ενός σημείου – στην προσπάθεια διαμόρφωσης κοινής ευρωπαϊκής στάσης απέναντι στον σφοδρό πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία. Ο Τραμπ συχνά αλλάζει στάση από τη μια εβδομάδα στην άλλη: άλλοτε υιοθετεί θέσεις κοντά στη Ρωσία, έπειτα γέρνει προς την Ουκρανία και μετά επιστρέφει ξανά στη ρωσική τροχιά.

«Είναι μεγιστάνας ακινήτων», λένε όσοι βλέπουν στις μαξιμαλιστικές του θέσεις τις διαπραγματευτικές τακτικές από τα χρόνια που δραστηριοποιούνταν στον χώρο των ακινήτων στη Νέα Υόρκη. Υπάρχει αντίστοιχος απόηχος και στις επαναλαμβανόμενες απειλές του για στρατιωτική δράση κατά του Ιράν – αν και είναι σαφές ότι οι στρατιωτικές επιλογές παραμένουν στο ήδη γεμάτο τραπέζι του. «Δεν μιλά σαν παραδοσιακός πολιτικός», εξηγεί ο κορυφαίος διπλωμάτης του, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, όταν ερωτάται κατ’ επανάληψη για τις τακτικές του Τραμπ. «Λέει και μετά κάνει», είναι ο μεγαλύτερος έπαινος που αποδίδει στον πρόεδρό του, σε αντίθεση με ό,τι αποκαλεί θλιβερό ιστορικό των προηγούμενων προέδρων.

Ο Ρούμπιο υπήρξε μία από τις βασικές φωνές που προσπάθησαν να μετριάσουν τις απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία, τονίζοντας ότι ο πρόεδρος θέλει να αγοράσει αυτό το τεράστιο στρατηγικό παγοκάλυμμα και όχι να το εισβάλει. Υπενθύμισε ότι ο Τραμπ εξετάζει από την πρώτη του θητεία την αγορά του μεγαλύτερου νησιού στον κόσμο, προκειμένου να αντιμετωπίσει απειλές από την Κίνα και τη Ρωσία.

Ωστόσο, δεν μπορεί να αγνοηθεί η εκφοβιστική τακτική του Τραμπ, η περιφρόνησή του για τη συλλογική δράση και η ακλόνητη πεποίθησή του ότι το δίκαιο ανήκει στον ισχυρό. «Είναι ένας άνθρωπος των συναλλαγών και της ωμής δύναμης, δύναμη τύπου μαφίας», λέει η Ζάνι Μίντον Μπέντος, αρχισυντάκτρια του περιοδικού The Economist. «Δεν βλέπει το όφελος των συμμαχιών, δεν βλέπει την Αμερική ως ιδέα ή ως σύνολο αξιών. Δεν τον ενδιαφέρει καθόλου αυτό». Και δεν το κρύβει.

«Το ΝΑΤΟ δεν το φοβάται ούτε η Ρωσία ούτε η Κίνα. Ούτε στο ελάχιστο», δήλωσε ο Τραμπ στους New York Times σε εκτενή συνέντευξη νωρίτερα αυτόν τον μήνα. «Εμάς μας φοβούνται πάρα πολύ». Αν το ζήτημα ήταν η ασφάλεια, οι ΗΠΑ έχουν ήδη στρατεύματα στη Γροιλανδία και, βάσει συμφωνίας του 1951, θα μπορούσαν να στείλουν περισσότερα και να ανοίξουν νέες βάσεις. «Πρέπει να την κατέχω», το θέτει ωμά ο Τραμπ. Και συχνά ξεκαθαρίζει: «Μου αρέσει να κερδίζω». Υπάρχουν ολοένα και περισσότερες ενδείξεις ότι αυτό είναι το πραγματικό του κίνητρο.

Οι πολιτικές του αναστροφές τον τελευταίο χρόνο υπήρξαν αποπροσανατολιστικές. Στην πρωτεύουσα της Σαουδικής Αραβίας, το Ριάντ, τον Μάιο, παρακολουθήσαμε πώς η μεγάλη ομιλία του στο πρώτο του ταξίδι στο εξωτερικό κατά τη δεύτερη θητεία του γνώρισε αποθεωτική υποδοχή. Ο Τραμπ επιτέθηκε στους Αμερικανούς «παρεμβατιστές», κατηγορώντας τους ότι «κατέστρεψαν πολύ περισσότερα έθνη απ’ όσα έχτισαν… σε σύνθετες κοινωνίες που ούτε καν κατανοούσαν».

Τον Ιούνιο, όταν το Ισραήλ επιτέθηκε στο Ιράν, ο Τραμπ φέρεται να προειδοποίησε τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου να μην θέσει σε κίνδυνο τη διπλωματία του με στρατιωτικές απειλές κατά της Τεχεράνης. Μέχρι το τέλος της εβδομάδας, όταν είδε την επιτυχία του Ισραήλ στις στοχευμένες δολοφονίες κορυφαίων πυρηνικών επιστημόνων και αξιωματούχων ασφαλείας, ο Τραμπ αναφώνησε: «Νομίζω ότι ήταν εξαιρετικό».

Ο όρος «sane-washing» (εξωραϊσμός της παραφροσύνης) επινοήθηκε πριν από μήνες από τον Έντουαρντ Λιους των Financial Times για να περιγράψει τις ευγενικές, αποστειρωμένες παρουσιάσεις του Τραμπ από τη διεθνή κοινότητα –την ατελείωτη παρέλαση ηγετών που καταφθάνουν με λαμπερά δώρα και υπερβολικούς επαίνους, προσπαθώντας να τον προσεταιριστούν. «Οι απολογητές του Τραμπ – περισσότεροι από τους αληθινούς πιστούς – εργάζονται αδιάκοπα για να εξωραΐσουν τις πολιτικές του και να τους δώσουν μια επίφαση συνοχής», έγραψε ο Λιους στην πρόσφατη στήλη του.

Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα τον περασμένο Οκτώβριο, όταν ηγέτες απ’ όλο τον κόσμο κλήθηκαν να τον συναντήσουν στο αιγυπτιακό θέρετρο Σαρμ ελ-Σέιχ, στην Ερυθρά Θάλασσα, για να γιορτάσουν τη θριαμβευτική του διακήρυξη ότι «επιτέλους έχουμε ειρήνη στη Μέση Ανατολή» για πρώτη φορά εδώ και «3.000 χρόνια».

Η πρώτη σημαντική φάση του ειρηνευτικού του σχεδίου είχε οδηγήσει σε μια απολύτως αναγκαία εκεχειρία στη Γάζα και στην επείγουσα απελευθέρωση Ισραηλινών ομήρων. Ήταν η σκληρή, επιβλητική διπλωματία του Τραμπ που ανάγκασε τόσο τον Νετανιάχου όσο και τη Χαμάς να συμφωνήσουν. Ήταν μια σημαντική εξέλιξη – κάτι που μόνο ο Τραμπ μπορούσε να πετύχει. Αλλά δεν ήταν – δυστυχώς – η αυγή της ειρήνης. Κανείς δεν είπε φωναχτά αυτό που όλοι γνώριζαν. Πέρυσι, η προσέγγιση του Τραμπ παρουσιαζόταν ως «προφανής μοίρα». Φέτος, είναι το Δόγμα Μονρόε των αρχών του 19ου αιώνα, ανανεωμένο μετά την εισβολή στη Βενεζουέλα, ως «Δόγμα Ντόνροε».

Ο πρόεδρος Τραμπ το έχει πλέον πλήρως υιοθετήσει, ενισχυμένος από τους φανατικούς υποστηρικτές του στην ομάδα του, με την πεποίθηση ότι η Αμερική μπορεί να δρα κατά βούληση στη «γειτονιά» της – και πέρα από αυτήν – για την προστασία των αμερικανικών συμφερόντων.

Άλλοτε τον αποκαλούν απομονωτιστή, άλλοτε παρεμβατιστή. Όμως υπάρχει πάντα εκείνο το σύνθημα που τον επανέφερε στην εξουσία: Make America Great Again. Η επιστολή του προς τον Νορβηγό πρωθυπουργό Γιούνας Γκαρ Στέρε αποκάλυψε επίσης την εμμονική του ενόχληση που δεν κέρδισε φέτος το Νόμπελ Ειρήνης.

Ο Τραμπ ενημέρωσε τον Στέρε: «Δεν αισθάνομαι πλέον την υποχρέωση να σκέφτομαι αποκλειστικά την ειρήνη, αν και θα παραμένει κυρίαρχη, αλλά μπορώ πλέον να σκέφτομαι τι είναι καλό και σωστό για τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής». «Είναι καλή μέρα να έχει κανείς σκανδιναβικό ταμπεραμέντο», σχολίασε διπλωματικά ο Νορβηγός υπουργός Εξωτερικών Έσπεν Μπαρθ Άιντε, όταν τον ρώτησα για αυτή τη συγκυρία.

Η Νορβηγία παρέμεινε ψύχραιμη, με παγερή αποφασιστικότητα, στην υπεράσπιση της Γροιλανδίας, της Δανίας και της συλλογικής ασφάλειας στην Αρκτική. Οι ευρωπαϊκές αντιδράσεις εξακολουθούν να κινούνται πάνω σε αυτό το ολισθηρό πολιτικό παγοπέδιο.

Ο Μακρόν έχει δεσμευτεί να ενεργοποιήσει την «εμπορική μπαζούκα» της ΕΕ, με αντίμετρα δασμών και περιορισμό πρόσβασης στην επικερδή ευρωπαϊκή αγορά. Η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, μία από τις στενότερες Ευρωπαίες συμμάχους του Αμερικανού προέδρου, μίλησε αόριστα για «πρόβλημα κατανόησης και κακής επικοινωνίας». Ο Βρετανός πρωθυπουργός Σερ Κιρ Στάρμερ υπερασπίστηκε δημόσια και σθεναρά την εδαφική ακεραιότητα της Γροιλανδίας, αλλά θέλει να προστατεύσει τον ισχυρό προσωπικό δεσμό που έχει χτίσει με τον Τραμπ τον τελευταίο χρόνο, αποφεύγοντας αντίποινα με δασμούς.

Τα γάντια έχουν πλέον βγει για τον Τραμπ, καθώς δημοσιεύει τα ιδιωτικά μηνύματα που λαμβάνει από ηγέτες οι οποίοι χρησιμοποιούν τα παλιά εργαλεία της διπλωματίας για να τον κρατήσουν «με το μέρος τους». «Ας δειπνήσουμε μαζί στο Παρίσι την Πέμπτη, πριν επιστρέψεις στις ΗΠΑ», πρότεινε ο Γάλλος πρόεδρος, ο οποίος ταυτόχρονα ρώτησε, μέσα σε επαίνους για άλλες επιτυχίες της εξωτερικής πολιτικής:
«Δεν καταλαβαίνω τι κάνεις με τη Γροιλανδία».

«Ανυπομονώ να σε δω», έγραψε ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, ο οποίος πέρυσι είχε αποκαλέσει τον Τραμπ «μπαμπά» για τον αποφασιστικό χειρισμό του στον 12ήμερο πόλεμο Ιράν–Ισραήλ. Ο Ρούτε και άλλοι πιστώνουν τις ωμές απειλές του Τραμπ ως καθοριστικό παράγοντα για την αύξηση των αμυντικών δαπανών των κρατών-μελών του ΝΑΤΟ τα τελευταία χρόνια.

Οι προειδοποιήσεις του Τραμπ, ήδη από την πρώτη του θητεία, επιτάχυναν μια τάση που είχαν ζητήσει προηγούμενοι πρόεδροι των ΗΠΑ και που είχαν ξεκινήσει τα ίδια τα μέλη του ΝΑΤΟ υπό τη σκιά της ρωσικής απειλής. Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η χώρα που επί μακρόν ζούσε στη σκιά της Αμερικής προσπαθεί να χαράξει μια διαφορετική πορεία, με τις δικές της δυσκολίες.

«Πρέπει να αντιμετωπίζουμε τον κόσμο όπως είναι, όχι όπως θα θέλαμε να είναι», ήταν η ειλικρινής τοποθέτηση του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ, κατά την επίσκεψή του στην Κίνα την περασμένη εβδομάδα. Ήταν η πρώτη επίσκεψη Καναδού ηγέτη στο Πεκίνο από το 2017, μετά από χρόνια έντασης, και έστειλε ένα σαφές μήνυμα για το πόσο γρήγορα αλλάζει ο κόσμος.

Η εντυπωσιακή απειλή του Τραμπ να προσαρτήσει τον βόρειο γείτονά του επανεμφανίστηκε αυτή την εβδομάδα σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου το δυτικό ημισφαίριο – συμπεριλαμβανομένων του Καναδά και της Γροιλανδίας – καλυπτόταν από τα αστέρια και τις ρίγες της αμερικανικής σημαίας. Οι Καναδοί γνωρίζουν ότι υπάρχει ακόμη ο κίνδυνος να είναι οι επόμενοι.

Ο Κάρνεϊ, πρώην κεντρικός τραπεζίτης, ανέλαβε πέρυσι το ανώτατο αξίωμα της χώρας, ενισχυμένος από την πεποίθηση των Καναδών ότι ήταν ο καταλληλότερος για να αντιμετωπίσει τον Τραμπ. Απάντησε εξαρχής «δολάριο προς δολάριο», επιβάλλοντας αντίποινα με δασμούς – μέχρι που το κόστος έγινε υπερβολικά επώδυνο για τη σαφώς μικρότερη καναδική οικονομία, η οποία στέλνει πάνω από το 70% του εμπορίου της νότια των συνόρων. Όταν ο Κάρνεϊ ανέβηκε στο βήμα του Νταβός την Τρίτη, στάθηκε και πάλι σε αυτή τη συγκλονιστική καμπή.

«Η αμερικανική ηγεμονία, ειδικά, συνέβαλε στην παροχή δημόσιων αγαθών, ανοιχτών θαλάσσιων οδών, ενός σταθερού χρηματοπιστωτικού συστήματος, συλλογικής ασφάλειας και πλαισίων επίλυσης διαφορών», είπε, προσθέτοντας ωμά: «Βρισκόμαστε στη μέση μιας ρήξης, όχι μιας μετάβασης».

Την Τετάρτη, ο Τραμπ θα μιλήσει από το ίδιο βήμα, με όλο τον κόσμο να παρακολουθεί. Όταν ρωτήθηκε αυτόν τον μήνα από τους New York Times τι θα μπορούσε να τον σταματήσει, ο Τραμπ απάντησε: «Η δική μου ηθική. Το δικό μου μυαλό. Είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να με σταματήσει». Αυτό ακριβώς είναι που βρίσκεται πίσω από τη συντονισμένη προσπάθεια μιας «αρμάδας» συμμάχων, οι οποίοι προσπαθούν να τον πείσουν, να τον κολακέψουν ή να τον πιέσουν –ώστε να αλλάξει γνώμη. Αυτή τη φορά, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα τα καταφέρουν.

• Γροιλανδία
• Ευρώπη
• Καναδάς
• Νταβός
• Ντόναλντ Τραμπ