Διατλαντική αβεβαιότητα στο τραπέζι των 27: Η ΕΕ επαναχαράσσει τη σχέση με τις ΗΠΑ στις Βρυξέλλες

Στις Βρυξέλλες, οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης συναντήθηκαν σε άτυπο δείπνο που ξεκίνησε ως έκτακτη απάντηση στις δασμολογικές απειλές του Ντόναλντ Τραμπ, αλλά εξελίσσεται σε κρίσιμη αποτίμηση ενός έτους έντονης αστάθειας στις διατλαντικές σχέσεις. Η αιφνίδια ανάκληση των απειλών από την Ουάσιγκτον άλλαξε το κλίμα, όχι όμως και τον πυρήνα της ανησυχίας στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: τη μακροπρόθεσμη προβλεψιμότητα της σχέσης.

Οι 24 ώρες που άλλαξαν το κλίμα

Η μεταστροφή ήρθε από το βήμα του Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, όπου ο Αμερικανός πρόεδρος ανακοίνωσε ότι «παγώνει» τις δασμολογικές απειλές εις βάρος οκτώ ευρωπαϊκών χωρών που θα αντιμετώπιζαν επιβαρύνσεις από την 1η Φεβρουαρίου. Η εξέλιξη αυτή ήρθε μετά από συνάντηση με τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, και τη συμφωνία σε ένα γενικό «πλαίσιο» για τη Γροιλανδία και την ασφάλεια της Αρκτικής.

Παρά τη ρητή αναφορά ότι αποκλείεται η χρήση στρατιωτικής ισχύος για την απόκτηση της Γροιλανδία, στις Βρυξέλλες επιμένουν πως οι δεσμεύσεις πρέπει να αποδειχθούν ανθεκτικές στον χρόνο. Όπως σημειώνουν διπλωματικές πηγές, η κοινή ευρωπαϊκή θέση είναι σήμερα επιτακτική ακριβώς λόγω της αστάθειας της διατλαντικής δυναμικής.

Τη γραμμή ενός ρεαλιστικού συμβιβασμού για τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών πρότεινε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, προσερχόμενος στην έκτακτη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ στις Βρυξέλλες. Αναφερόμενος στο λεγόμενο «Συμβούλιο Ειρήνης» που προωθεί ο Ντόναλντ Τραμπ, υπογράμμισε ότι η Ελλάδα – όπως και η πλειονότητα των κρατών-μελών – διατηρεί σοβαρούς νομικούς προβληματισμούς, καθώς η πρόταση, όπως έχει παρουσιαστεί, υπερβαίνει το πλαίσιο των αποφάσεων του Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών.

Πρόταση Μητσοτάκη για το «Συμβούλιο Ειρήνης»: συμμετοχή με όρους και χρονικό όριο

Ο πρωθυπουργός κατέθεσε πρόταση σύμφωνα με την οποία οι 13 χώρες που έχουν προσκληθεί να συμμετάσχουν θα μπορούσαν να το πράξουν αποκλειστικά για τη φάση της ειρηνευτικής διαδικασίας και της ανοικοδόμησης στη Γάζα, και μόνο για όσο διάστημα απαιτηθεί, χωρίς τη δημιουργία νέου θεσμικού σχήματος που θα λειτουργούσε ανταγωνιστικά προς τον ΟΗΕ. «Πρόκειται για μια εύλογη συμβιβαστική λύση που μας επιτρέπει να συμβάλουμε στην ειρήνη, χωρίς να υπονομεύουμε τον ρόλο των διεθνών θεσμών», τόνισε.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος χαιρέτισε την αποκλιμάκωση της έντασης με τις ΗΠΑ, κάνοντας λόγο για επιστροφή σε μια «πιο αποδεκτή κατάσταση», ενώ υπογράμμισε ότι η Ευρώπη παραμένει «σε επαγρύπνηση». «Όταν η Ευρώπη είναι ενωμένη, αντιδρά γρήγορα και τα πράγματα επιστρέφουν στην τάξη», σημείωσε, ξεκαθαρίζοντας πως η ΕΕ είναι έτοιμη να χρησιμοποιήσει τα εργαλεία της εάν δεχθεί εκ νέου απειλές.

Διπλή πορεία διαπραγμάτευσης

Το ανακοινωθέν «πλαίσιο» δεν έχει αποσαφηνιστεί δημοσίως, ωστόσο διακρίνονται δύο παράλληλοι δίαυλοι. Ο πρώτος είναι διμερής – μεταξύ ΗΠΑ, Δανίας και Γροιλανδίας – με επίκεντρο τη στρατιωτική παρουσία και την ασφάλεια στην Αρκτική. Ο δεύτερος αφορά τον συλλογικό ρόλο του ΝΑΤΟ στη διαχείριση της περιοχής.

Η πρωθυπουργός της Δανίας έχει θέσει σαφή όρια: συζήτηση για ενίσχυση της ασφάλειας, μόνον με σεβασμό στην εδαφική ακεραιότητα. Το ζήτημα ενός ενδεχόμενου αμερικανικού «αμυντικού θόλου» στη Γροιλανδία παραμένει ευαίσθητο, καθώς δεν είναι σαφές αν θα καλύπτει το σύνολο της Ευρώπης, ποιο θα είναι το κόστος και ποιος θα το επωμιστεί.

Γιατί η ΕΕ δεν ενεργοποιεί (ακόμη) το ACI

Παρά τις αρχικές αιχμές, η ΕΕ επέλεξε να μην ενεργοποιήσει άμεσα το Instrument Against Coercion (ACI), το εργαλείο άμεσων δασμολογικών αντιμέτρων. Ακόμη και φωνές που είχαν μιλήσει ανοιχτά για χρήση του – όπως ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν – φαίνεται να ευθυγραμμίζονται με μια πολυεπίπεδη στρατηγική συντονισμού. Το μήνυμα προς την Ουάσιγκτον ήταν ήρεμο αλλά αποφασιστικό, βασισμένο σε κυριαρχία και διεθνές δίκαιο, και βρήκε απήχηση τόσο στις αγορές όσο και στην κοινή γνώμη.

Άτυπο δείπνο με βαριά ατζέντα

Το δείπνο ανοίγει με ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των ηγετών και της Προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ρομπέρτα Μετσόλα. Η παρουσία της έχει πολιτικό βάρος, καθώς μόλις χθες το Κοινοβούλιο, με οριακή πλειοψηφία, παρέπεμψε τη συμφωνία ΕΕ–Mercosur στο Δικαστήριο της ΕΕ για γνωμοδότηση, παγώνοντας ουσιαστικά την επικύρωση.

Η συμφωνία, που υπεγράφη τον Ιανουάριο από την Πρόεδρο της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, θεωρείται κεντρικό εργαλείο της μετά-Τραμπ εμπορικής στρατηγικής. Ωστόσο, ευρωβουλευτές από χώρες που αντιδρούν – με αιχμή τη Γαλλία και την Πολωνία – αμφισβητούν τη δομή της και τον «μηχανισμό επανεξισορρόπησης».

Το πολιτικό παράδοξο της Mercosur

Παρά την ψήφο του Κοινοβουλίου, η Επιτροπή διατηρεί τη νομική δυνατότητα προσωρινής εφαρμογής, εφόσον το εγκρίνουν τα κράτη-μέλη. Διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι αυτό θα μπορούσε να συμβεί ήδη από τον Μάρτιο, προκαλώντας σπάνια θεσμική ένταση.

Οι θέσεις διχάζονται. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς μίλησε στο Νταβός για «ένα ακόμη εμπόδιο», υποστηρίζοντας την προσωρινή εφαρμογή. Αντίθετα, ο Γάλλος ΥΠΕΞ Ζαν-Νοέλ Μπαρό χαρακτήρισε την ψήφο «νίκη», επικαλούμενος την προστασία της γεωργίας και της επισιτιστικής κυριαρχίας.

Ουκρανία, Αρκτική και το «Συμβούλιο Ειρήνης»

Στην ατζέντα παραμένουν η Ουκρανία – με έμφαση σε χρηματοδότηση, μεταρρυθμίσεις και μακροπρόθεσμη ανασυγκρότηση – και η ανάγκη αυτόνομης ευρωπαϊκής στρατηγικής για την Αρκτική. Παράλληλα, εκφράστηκαν επιφυλάξεις για το αμερικανικό σχέδιο «Gaza Peace Council», ιδίως ως προς τη συμβατότητά του με τον ΟΗΕ και τη σύνθεση του σώματος.

Ο Έλληνας πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, πρότεινε περιορισμένη συμμετοχή των προσκεκλημένων χωρών αποκλειστικά στην ανοικοδόμηση και σταθεροποίηση της ειρήνης στη Γάζα, αποφεύγοντας τη δημιουργία παράλληλων δομών. Η Αθήνα επανέλαβε τη στήριξή της στις αρχές της κυριαρχίας και της συλλογικής ασφάλειας στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.

Στρατηγική αυτονομία: το ανοιχτό στοίχημα

Το άτυπο δείπνο δεν θα καταλήξει σε γραπτά συμπεράσματα. Ωστόσο, το πολιτικό μήνυμα είναι σαφές: η Ευρώπη οφείλει να επιταχύνει τη στρατηγική της αυτονομία – στην άμυνα, στην ανταγωνιστικότητα και στη διαφοροποίηση εμπορικών σχέσεων. Οι συζητήσεις αναμένεται να συνεχιστούν στο επόμενο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, στις 12 Φεβρουαρίου.

Ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, θα κάνει δηλώσεις μετά το πέρας της συνάντησης. Η άμεση κρίση μπορεί να μετριάστηκε, όμως στις Βρυξέλλες γνωρίζουν ότι η μακροχρόνια αβεβαιότητα δεν έχει εξαφανιστεί.

• ΗΠΑ
• Κυριάκος Μητσοτάκης
• Συμβούλιο Ευρωπαϊκής Ένωσης