Είναι τρομακτικό! – Πώς η άκρα δεξιά διεισδύει στην καθημερινή κουλτούρα

Τα εξτρεμιστικά μηνύματα της άκρας δεξιάς είναι πλέον υφασμένα μέσα στη μουσική και τα βίντεο στο YouTube, με μία ειδικό να διαπιστώνει: «Μπορείς να ριζοσπαστικοποιηθείς καθισμένος στον καναπέ σου». Δύο άνδρες κόβουν πιπεριές, φέτες μελιτζάνας και γελούν μπροστά στην κάμερα, καθώς εμβαθύνουν στην τέχνη της vegan μαγειρικής. Και οι δύο φορούν κουκούλες του σκι και μπλουζάκια με ναζιστικά σύμβολα. Τα γερμανικά βίντεο – με τίτλο Balaclava Kitchen – ξεκίνησαν το 2014 και παρέμειναν για μήνες online, πριν το YouTube κατεβάσει το κανάλι για παραβίαση των κατευθυντήριων γραμμών του. Ωστόσο, πρόσφεραν μια ματιά στο πώς ακροδεξιές ομάδες έχουν καταλάβει την πολιτιστική παραγωγή –από μάρκες ρούχων μέχρι τραγούδια της κορυφαίας 40άδας– ώστε να κανονικοποιήσουν τις ιδέες τους, σε μια διαδικασία που, σύμφωνα με ερευνητές, έχει φτάσει σε νέα επίπεδα στην εποχή των κοινωνικών δικτύων.

«Είναι τρομακτικό, ειλικρινά», δήλωσε η Κάθριν Κόντορ, ερευνήτρια στο Νορβηγικό Κέντρο Μελετών για το Ολοκαύτωμα και τις Μειονότητες. «Μπορείς να ριζοσπαστικοποιηθείς καθισμένος στον καναπέ σου». Σε συνεργασία με το Κέντρο Έρευνας για τον Εξτρεμισμό (C-REX), η Κόντορ ηγείται ενός ερευνητικού προγράμματος σε έξι χώρες που εξετάζει πώς η άκρα δεξιά χρησιμοποιεί την αισθητική –από influencers γυμναστικής μέχρι memes και αυτοκόλλητα– για να διαδώσει τις απόψεις της σε όλη την Ευρώπη.

Από τη Σουηδία έως την Ισπανία, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα εξτρεμιστικά μηνύματα είναι ενσωματωμένα σε πολιτισμικές πτυχές της καθημερινής ζωής, τόσο διαδικτυακά όσο και εκτός διαδικτύου. «Στην Ουγγαρία έχουμε παραδείγματα ακροδεξιών συγκροτημάτων που έγιναν mainstream επειδή βρίσκονται στην κορυφαία 40άδα των charts. Δηλαδή, τι πιο “φυσιολογικό” από το να είσαι στο top 40;» λέει η Κόντορ. «Έχω έναν θετό γιο που μερικές φορές μου στέλνει βίντεο και μετά μπαίνω σε μια “τρύπα του λαγού” για να δω ποιος τα δημιούργησε –και καταλήγω να διαπιστώνω ότι πρόκειται για ακροδεξιό influencer». Οι λεγόμενες «tradwives» –όρος που αναφέρεται σε γυναίκες δημιουργούς περιεχομένου που προωθούν παραδοσιακούς ρόλους φύλου στα social media– αποτελούν ένα ακόμη παράδειγμα.

Καθώς αυξάνεται ραγδαία ο αριθμός των γυναικών που υιοθετούν αυτή την τάση στο διαδίκτυο, οι ακροδεξιές ρίζες του περιεχομένου γίνονται όλο και πιο δυσδιάκριτες. Παρ’ όλα αυτά, οι απόψεις που συχνά προβάλλονται –από τον αντιφεμινισμό έως τη νοσταλγία για ένα φαντασιακό παρελθόν– συνεχίζουν να εξυπηρετούν τους στόχους της άκρας δεξιάς. Αυτά τα πολιτισμικά στοιχεία λειτουργούν ως «πύλες εισόδου», βοηθώντας κατά καιρούς στο να παρασύρουν ανθρώπους στον εξτρεμισμό, σημειώνει η Κόντορ. «Υπάρχει η λανθασμένη ιδέα ότι οι άνθρωποι εντάσσονται στην άκρα δεξιά επειδή πιστεύουν στην ιδεολογία της και θέλουν να γνωρίσουν ομοϊδεάτες. Όμως δεν λειτουργεί έτσι», εξήγησε. Ενώ κάποιοι κινούνται από προκαταλήψεις απέναντι σε συγκεκριμένες ομάδες ή από συγκεκριμένες πεποιθήσεις, και άλλοι ακολουθούν φίλους που είναι ήδη μπλεγμένοι, πολλοί έλκονται από τις υποκουλτούρες που περιβάλλουν αυτά τα κινήματα.

«Αρχίζουν να ακούν ένα συγκρότημα που τους αρέσει πολύ και να πηγαίνουν στις συναυλίες του. Μετά γνωρίζουν ανθρώπους εκεί και η κατάσταση μπορεί να κλιμακωθεί με αυτόν τον τρόπο», εξηγεί η Κόντορ. «Όταν οι άνθρωποι βρίσκουν πράγματα που ταιριάζουν στην αισθητική τους ή στο “vibe” τους, ή μουσική που πραγματικά τους αρέσει, αυτό μπορεί να επηρεάσει βαθιά ένα άτομο». Η σύνδεση ανάμεσα στις ακραίες ιδέες και τα πολιτισμικά εργαλεία που επιλέγουν να χρησιμοποιούν δεν είναι πάντα προφανής, πρόσθεσε, αναφέροντας το παράδειγμα μιας ομάδας ακροδεξιών εξτρεμιστών στην Ολλανδία που έχει ιδιαίτερη αδυναμία στη διοργάνωση εκδηλώσεων γευσιγνωσίας κρασιού. «Έχουν επίσης ξεκινήσει τη δική τους υπηρεσία διανομής φαγητού», είπε. «Είναι απίστευτο ότι μπορείς να παραγγέλνεις φαγητό από την άκρα δεξιά και να μην το γνωρίζεις». Οι εξτρεμιστές χρησιμοποιούν εδώ και καιρό την κουλτούρα για να καλλιεργούν το αίσθημα του «ανήκειν» στα μέλη τους και να τραβούν την προσοχή του ευρύτερου κοινού, δηλώνει η Γκρέτα Γιάσερ, ερευνήτρια στο Γερμανικό Ινστιτούτο για τη Δημοκρατία και την Κοινωνία των Πολιτών, το οποίο συμμετέχει επίσης στο εξαεθνικό πρόγραμμα.

Στο παρελθόν, όμως, η δύναμή τους σε αυτό βασιζόταν στο ταλέντο των ίδιων των μελών τους, καθώς χρειάζονταν μουσικούς, καλλιτέχνες και χειριστές κάμερας για να παραχθεί περιεχόμενο. Με την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης, αυτό δεν ισχύει πλέον. «Τώρα υπάρχει τεχνολογία που μας επιτρέπει να δημιουργήσουμε μια εικόνα ή ένα βίντεο σε μια στιγμή ή μουσική μέσα σε λίγα λεπτά», λέει η Γιάσερ. «Το εγχειρίδιο είναι παλιό, αλλά η ταχύτητα είναι πολύ μεγαλύτερη» συμπληρώνει. Η οικονομία των κοινωνικών δικτύων έχει επίσης μεταμορφώσει τη διαδικασία, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με το ποιος δημιουργεί ακροδεξιό περιεχόμενο και ποια είναι τα κίνητρά του. «Μπορεί να το ανεβάζει ένα bot. Μπορεί να είναι ο οποιοσδήποτε και ο,τιδήποτε που θέλει να βγάλει χρήματα, παράγοντας όσο το δυνατόν περισσότερα βίντεο και εικόνες με AI», επισημαίνει η Γιάσερ. «Και αυτό έχει ενδιαφέρον, καθώς θέτει υπό αμφισβήτηση το πόσο ιδεολογικά καθοδηγούμενοι είναι πολλοί από αυτούς τους λογαριασμούς ή αν πρόκειται απλώς για έναν τρόπο δημιουργίας εσόδων» σημειώνει.

Καθώς η έρευνα συνεχίζεται, η Κόντορ και η ομάδα της εξετάζουν πώς μπορούν να ενημερώσουν καλύτερα το κοινό για τα ευρήματά τους, συζητώντας στρατηγικές όπως διαδικτυακό περιεχόμενο ή εργαλεία που θα βοηθούν τους ανθρώπους να αναγνωρίζουν πιο εύκολα την άκρα δεξιά και τα πολυάριθμα πολιτισμικά στοιχεία που παράγει. «Νομίζω ότι συχνά σοκάρει τον κόσμο», τονίζει η Κόντορ. «Αυτήν την στιγμή είναι επικίνδυνο, γιατί βλέπουμε μια σταθερή άνοδο της άκρας δεξιάς σε κάθε πτυχή της κοινωνίας. Είναι πιο σημαντικό από ποτέ να βρούμε τρόπους να το περιορίσουμε».

Πηγή: theguardian.com

• άκρα δεξιά