Γλυπτά του Παρθενώνα: Αλήθειες, Μύθοι και Εγκλήματα – Το παρασκήνιο της πολυπόθητης επιστροφής

Ο Παρθενώνας αποτέλεσε την «προμετωπίδα» των έργων του Χρυσού Αιώνος του Περικλή. Οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα ήταν ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης.

Από την περίοδο της Ύστερης Αρχαιότητας και ύστερα, ο ναός βανδαλίστηκε και αργότερα μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία, σε ισλαμικό τέμενος και μετά την Ελληνική Επανάσταση ολόκληρος ο λόφος χαρακτηρίστηκε ως αρχαιολογικός χώρος και τους επόμενους δύο αιώνες εκτεταμένες και ποικίλες εργασίες αναστήλωσης, αποκατάστασης και συντήρησης πραγματοποιήθηκαν και εξακολουθούν να λαμβάνουν χώρα.

Μαζί με το Θησείο, το Ερέχθειο και το άγαλμα της Αθηνάς Προμάχου (που δυστυχώς, διασώζεται μόνο η βάση του) «φώτισαν» την Αθήνα σε όλα τα μήκη και πλάτη του τότε γνωστού κόσμου.

Το επιβλητικό μνημείο της αρχαίας Αθήνας έμεινε κυριολεκτικά μισό, όταν τα μεσάνυχτα της 26ης προς 27ης Σεπτεμβρίου 1687, μια οβίδα διαπέρασε τη στέγη του, με αποτέλεσμα να ανατιναχθεί η πυρίτιδα που ήταν αποθηκευμένη στο εσωτερικό του.

Η σκηνή είναι παρμένη από τον πόλεμο της Δημοκρατίας της Βενετίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Βενετία βρισκόταν σε εμπόλεμη κατάσταση με τους Οθωμανούς από το 1398 έως το 1718.

Μέσα σε αυτούς τους τρεις αιώνες, από την αποτυχημένη Σταυροφορία της Νικόπολης μέχρι την επανάκτηση της Πελοπονήσου, η ανατίναξη του Παρθενώνα δεν ήταν παρά ένα μόνο «επεισόδιο» στη σειρά των συνεχών πολέμων μεταξύ των δύο Αυτοκρατοριών.

Βενετία: Η μάστιγα του Ελληνισμού

Αν βγάλουμε από το ιστορικό κάδρο για λίγο τον Παρθενώνα, και στραφούμε στην Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας, η ιστορική ματιά θα μας δείξει πως ελάχιστες φορές συνέπλευσε με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Μάλιστα, στην πρώτη Άλωση της Πόλης, το 1204 κατά την 4η Σταυροφορία, 10.000 Βενετοί συνέδραμαν στους σιδηρόφρακτους ιππότες, λεηλατώντας το «στολίδι» των δύο θαλασσών.

Όμως για να είμαστε ιστορικά δίκαιοι, έχει καταγραφεί στις μαύρες σελίδες της ιστορίας και η σφαγή των Λατίνων στην Κωνσταντινούπολη, τον Μάιο του 1182.

Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης του 1204 συνιστά σημαντική καμπή στη μεσαιωνική ιστορία. Η απόφαση των Σταυροφόρων να επιτεθούν στην μεγαλύτερη χριστιανική πόλη στον κόσμο ήταν πρωτοφανής και αμφιλεγόμενη.

Οι αναφορές των λεηλασιών και της βαρβαρότητας των Σταυροφόρων σκανδάλισαν και τρομοκράτησαν τον Ορθόδοξο κόσμο.

Οι σχέσεις μεταξύ Καθολικής και Ορθόδοξης Εκκλησίας επλήγησαν καταστροφικά για πολλούς αιώνες και δεν αποκαταστάθηκαν ουσιαστικά ως την σύγχρονη εποχή.

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έμεινε πολύ φτωχότερη, μικρότερη και τελικά λιγότερο ικανή να ανατρέψει τον εκτουρκισμό της Μικρασιατικής ενδοχώρας.

Οι ενέργειες των Σταυροφόρων επιτάχυναν άμεσα την κατάρρευση της χριστιανοσύνης στα ανατολικά και μακροπρόθεσμα διευκόλυναν την επέκταση του Ισλάμ στην Ευρώπη.

Επιστροφή στο «ιστορικό σήμερα» – Τα Γλυπτά, το ύπουλο φιρμάνι και ο Λόρδος του Έλγιν

Σχεδόν 5 αιώνες μετά το 1204 και το 1453 (και την Βενετική αρμάδα που τελικά δεν έφτασε ποτέ στην Κωνσταντινούπολη), οι Ενετοί προβαίνουν στο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας και επανακτούν ελληνικά εδάφη από τους Οθωμανούς. Όχι όμως και την Αθήνα.

Έτσι, φτάνουμε στις αρχές του 19ου αιώνα. Ο Τόμας Μπρους, 7ος Κόμης του Έλγιν ήταν Βρετανός διπλωμάτης, πρεσβευτής της Βρετανίας στην Οθωμανική Κωνσταντινούπολη.

«Highlight» της καριέρας του ήταν το πολιτιστικό έγκλημα του να αφαιρέσει από την Αθήνα το 1803 και το 1812 πολυάριθμα γλυπτά, τα οποία έβγαλε από τον Παρθενώνα, από τον ναό της Απτέρου Νίκης και από άλλους αρχαιολογικούς χώρους

Πώς τα κατάφερε; Με το περιβόητο φιρμάνι του Σουλτάνου, αν αυτό ποτέ υπήρξε.

Διαχρονικά, το Βρετανικό Μουσείο, όπως και ο ίδιος ο Έλγιν κατά το παρελθόν, επικαλούνταν το φιρμάνι του Σουλτάνου Σελίμ Γ’ και αντ’ αυτού παρουσίαζαν τη μεταγενέστερη μετάφραση στα ιταλικά μιας επιστολής από τον Καϊμακάμ Πασά Σεγίντ Αμπντουλάχ, αντικαταστάτη του Μεγάλου Βεζίρη Γιουσούφ Γιζά Πασά στην Κωνσταντινούπολη.

Η καθηγήτρια Ζεϊνέπ Αϊγκάν του Πανεπιστημίου Μιμάρ Σινάν και ο Ορχάν Σακίν, ειδικός στα οθωμανικά αρχεία, ανακοίνωσαν τον Μάρτιο του 2019 πως μετά από έρευνα διαπίστωσαν ότι δεν υπάρχει το περίφημο φιρμάνι, παρά μόνο μια επιστολή που τοποθετείται από τις 27 Ιουνίου έως τις 7 Ιουλίου 1801, με την οποία δίνεται άδεια για να επισκεφτούν οι συνεργάτες του Έλγιν την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

«Όλα τα φιρμάνια ήταν γραμμένα σε ένα ειδικό βιβλίο. Το περιεχόμενό τους ήταν επίσης γραμμένο σ’ αυτό. Πρώτα απ’ όλα, αυτό δεν ήταν φιρμάνι. Το φιρμάνι θα μπορούσε να υπογραφεί μόνο από τον Σουλτάνο, όχι από τον πασά. Υπήρχε μόνο άδεια για επίσκεψη» εξηγεί ο Ορχάν Σακίν.

Αυτό φαίνεται πως δεν εμπόδισε τον λόρδο Έλγιν που, χρησιμοποιώντας τη φιλική επιστολή του Καϊμακάμ Πασά, η οποία επέτρεπε τη μεταφορά εκμαγείων από τα γλυπτά, χωρίς όμως να προκληθεί ζημιά στα μνημεία, αλλά και δωροδοκώντας τους Τούρκους αξιωματούχους, λεηλάτησε τον Παρθενώνα προκαλώντας σημαντικές ζημιές στα γλυπτά και το ίδιο το μνημείο.

Επιστρέφοντας στην Αγγλία, ο Μπρούς εν τέλει τα περισσότερα από αυτά πούλησε στο Βρετανικό Μουσείο όπου βρίσκονται έως και σήμερα.

Υπάρχουν και γλυπτά που κατέληξαν στο Λούβρο στο Παρίσι, καθώς και στην Κοπεγχάγη και αλλού, ενώ στο νέο μουσείο της Ακρόπολης στην Αθήνα έχουν τοποθετηθεί πάνω από τα μισά, και λίγα παραμένουν στο ίδιο το κτίσμα.

Από τη Μελίνα Μερκούρη έως το 2023 και το «πινγκ-πονγκ ανακοινώσεων»

Όταν η Ελληνική Δημοκρατία έγινε κράτος, είχε πολύ περισσότερα να κάνει από το να ζητήσει τον επαναπατρισμό των Γλυπτών του Παρθενώνα: Από το να συστήσει ομάδες χωροφυλακής μέχρι να χτίσει σχολεία.

Κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι μέχρι το 1983 και το επίσημο αίτημα της Μελίνας Μερκούρη. Έκτοτε, η Ελλάδα καταβάλλει προσπάθειες να φέρει τα γλυπτά πίσω στην Αθήνα. Η προσπάθεια των ελληνικών αρχών για την επιστροφή των γλυπτών του Παρθενώνα στο τόπο καταγωγής και δημιουργίας τους υποστηρίζεται ενεργά από διεθνή, ομότιτλη επιτροπή.

Η αναγκαιότητα της επιστροφής τους στην Ελλάδα επιβεβαιώνεται και από την επίσημη θέση της εκπροσώπου της Unesco, με βάση την αρχή της διατήρησης της ακεραιότητας των μνημείων παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομίας.

Κατά καιρούς έχουν δει τη δημοσιότητα διάφορες προτάσεις από έγκριτους, ουδέτερους παρατηρητές, με σκοπό την εξεύρεση μιας λύσης στη διαφωνία Ελλάδας και Βρετανικού Μουσείου επί του ζητήματος της επιστροφής των κλεμμένων γλυπτών, και έτσι φτάνουμε στο σήμερα.

Ένα άρθρο του Bloomberg, το οποίο διαψεύστηκε αμέσως από κύκλους του υπουργείου Πολιτισμού, ανέφερε την Τρίτη, 3 Φεβρουαρίου του 2023 πως βρισκόμαστε κοντά σε συμφωνία ανάμεσα στο Βρετανικό Μουσείο και το Μουσείο της Ακρόπολης, για την επιστροφή  στην Αθήνα των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Ελλάδα.

Την αμέσως επόμενη μέρα, τα Βρετανικά media «ξαναχτύπησαν», με άρθρο της Daily Telegraph, το οποίο δεν διαψεύστηκε.

«Έχει συνταχθεί μια συμφωνία με τον πρόεδρο του Βρετανικού Μουσείου, πρώην υπουργού Οικονομικών Τζορτζ Όσμπορν, προκειμένου να επιτραπεί η επιστροφή των Γλυπτών στο πλαίσιο μιας συμφωνίας ανταλλαγής», τονίζεται.

Η εφημερίδα ανέφερε ότι μια τέτοια διευθέτηση, η οποία στην πραγματικότητα θα είναι μια συμφωνία δανεισμού, ενδέχεται να συναφθεί σύντομα.

«Έχουμε δηλώσει δημόσια, επιδιώκουμε ενεργά μια νέα σύμπραξη για τον Παρθενώνα με τους φίλους μας στην Ελλάδα και καθώς μπαίνουμε σε μια νέα χρονιά, οι εποικοδομητικές συζητήσεις συνεχίζονται», ανέφερε σε ανακοίνωσή του το Βρετανικό Μουσείο.

Και κάπως έτσι, η ζωή συνεχίζεται. Και κάπως έτσι, ελπίζουμε να αποδοθεί ιστορική δικαιοσύνη, και τα Γλυπτά του Παρθενώνα να επιστρέψουν στο σπίτι τους, που δεν είναι άλλο από το Μουσείο της Ακρόπολης.

• Αθήνα
• Ακρόπολη
• Βενετία
• Γλυπτά Παρθενώνα
• Οθωμανική Αυτοκρατορία
• Παρθενώνας
• Περικλής