Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων: Μια ιστορική καμπή στον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο – H θυσία του Νικολάκη Εφέντη

Στις 21 Φεβρουαρίου 1913, τα Ιωάννινα, ύστερα από 450 χρόνια οθωμανικής κυριαρχίας, απελευθερώθηκαν, σηματοδοτώντας μια από τις σημαντικότερες στρατιωτικές και πολιτικές νίκες της Ελλάδας κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο (1912-1913). Η πολιορκία της πόλης και η κατάληψη του στρατηγικά σημαντικού Μπιζανίου αποτέλεσαν το αποκορύφωμα σφοδρών μαχών και στρατηγικών κινήσεων που καθόρισαν την πορεία του πολέμου.

Τα Ιωάννινα κατείχαν στρατηγική θέση στην Ήπειρο, καθώς αποτελούσαν το κύριο προπύργιο των Οθωμανών στην περιοχή. Οχυρωμένα με τις ισχυρές οχυρώσεις του Μπιζανίου, που κατασκευάστηκαν υπό την επίβλεψη Γερμανών στρατιωτικών συμβούλων, η πόλη θεωρούνταν απόρθητη.

Η πολιορκία και η επίθεση στο Μπιζάνι

Η ελληνική επιχείρηση για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων ξεκίνησε ουσιαστικά τον Οκτώβριο του 1912, όταν οι ελληνικές δυνάμεις προέλασαν από την Άρτα, καταλαμβάνοντας σταδιακά τη Φιλιππιάδα (12 Οκτωβρίου) και την Πρέβεζα (21 Οκτωβρίου). Παρά την αρχική πρόοδο, η επέλαση ανακόπηκε από τις ισχυρές οχυρώσεις των Οθωμανών στο Μπιζάνι, που αποτελούσε την κύρια γραμμή άμυνας της πόλης.

Η πρώτη ελληνική επίθεση εναντίον του Μπιζανίου (29 Νοεμβρίου 1912) απέτυχε, προκαλώντας έντονη ανησυχία στην ελληνική κυβέρνηση. Ο διάδοχος Κωνσταντίνος ανέλαβε την ηγεσία των επιχειρήσεων στις αρχές Ιανουαρίου 1913, επιδιώκοντας ανασυγκρότηση των δυνάμεων και αλλαγή στρατηγικής. Οι νέες επιθέσεις τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 1913 προσανατολίστηκαν στη σταδιακή αποδυνάμωση της οθωμανικής άμυνας.

Στις 19 Φεβρουαρίου 1913, τα ελληνικά στρατεύματα εξαπέλυσαν τη γενική επίθεση. Το 1ο Σύνταγμα Ευζώνων διείσδυσε στις οχυρώσεις, καταλαμβάνοντας το χωριό Πεδινή. Οι ελληνικές δυνάμεις κατόρθωσαν να παραπλανήσουν τους Οθωμανούς με επιθετικούς ελιγμούς, ενώ το πυροβολικό έβαλε ακατάπαυστα εναντίον των οχυρών.

Τα Οχυρά του Μπιζανίου αποτελούν ένα από τα πιο ισχυρά οχυρωματικά έργα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 20ού αιώνα. Χτίστηκαν από το 1909 έως το 1912 υπό την επίβλεψη του Γερμανού στρατάρχη Φον ντερ Γκολτς (Von der Goltz), σε προετοιμασία για πιθανή ελληνική επίθεση.

• Τα οχυρά ήταν κατασκευασμένα από μπετόν-αρμέ και είχαν ημικυκλική διάταξη.
• Είχαν τοποθετηθεί βαριά πυροβόλα στραμμένα κυρίως προς τη νότια πλευρά, απ’ όπου αναμενόταν η ελληνική επίθεση, αλλά και προς ανατολάς.
• Ήταν καλυμμένα και αθέατα από τους επιτιθέμενους, εκτός από τα ανοίγματα των πυροβόλων.
• Οι πυροβολητές ήταν προστατευμένοι, έβγαιναν μόνο για να στοχεύσουν.
• Στην κατασκευή εργάστηκαν περίπου 600 πρώην Τούρκοι στρατιώτες, που είχαν καθαιρεθεί λόγω της συμμετοχής τους στο κίνημα των Νεότουρκων (1908).
• Αυτοί είχαν φυλακιστεί στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια στάλθηκαν στα έργα του Μπιζανίου.

H παράδοση των Ιωαννίνων

Στις 11 το βράδυ της 20ης Φεβρουαρίου 1913, ο διοικητής των Οθωμανών, Εσάτ Πασάς, ζήτησε να παραδοθεί. Η επίσημη παράδοση πραγματοποιήθηκε το πρωί της 21ης Φεβρουαρίου, με την είσοδο του ελληνικού στρατού στην πόλη και την αποθέωση από τον τοπικό πληθυσμό.

Η νίκη στα Ιωάννινα είχε σημαντικές στρατιωτικές και πολιτικές συνέπειες. Πέρα από τη στρατηγική εξασφάλιση της Ηπείρου, η απελευθέρωση της πόλης ενίσχυσε το ελληνικό γόητρο και διευκόλυνε τις ελληνικές διαπραγματεύσεις στις ειρηνευτικές συνομιλίες του Λονδίνου. Επιπλέον, αποτέλεσε την αφετηρία για την απελευθέρωση και άλλων περιοχών της Ηπείρου.

Η σφοδρή επίθεση, που εκτοξεύτηκε στις 20 Φεβρουαρίου του ίδιου έτους, είχε ως αποτέλεσμα τον αιφνιδιασμό των Τούρκων, ιδίως από τη βαθειά ελληνική εισχώρηση στο δεξιό πλευρό τους και την «άνευ όρων» παράδοση στον Ελληνικό Στρατό της πόλεως των Ιωαννίνων, μετά δύο ημέρες (21 Φεβρουαρίου 1913) από τον Τούρκο Διοικητή Εσσάτ Πασά.

Η νίκη είχε βραβεύσει τις ακαταπόνητες προσπάθειες, τον απαράμιλλο ενθουσιασμό, τη φιλοπατρία και την ακλόνητη πίστη του Έλληνα μαχητή. Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων, πέρα από την εξουδετέρωση κάθε σοβαρής τουρκικής αντιστάσεως στην Ήπειρο και την κυρίευση σημαντικού πολεμικού υλικού, είχε πρώτιστα σοβαρή επίδραση στο ελληνικό γόητρο, το οποίο μετά και από την επιτυχία αυτή εξυψώθηκε διεθνώς. Ο ενθουσιασμός, με τον οποίο ο λαός των Ιωαννίνων δέχτηκε την είσοδο στην πόλη των ελληνικών στρατευμάτων, κατόπτριζε και τον πανελλήνιο ενθουσιασμό, που ήταν πράγματι πρωτοφανής.

H θυσία του Νικολάκη Εφέντη

Ο ηρωισμός του ταγματάρχη Ιωάννη Βελισσαρίου, ο οποίος ηγήθηκε της επίθεσης στο Μπιζάνι, και η αυτοθυσία του Έλληνα κατασκόπου Νικολάκη Εφέντη, ο οποίος παρέδωσε πολύτιμες πληροφορίες για τις οχυρώσεις των Οθωμανών, ήταν καθοριστικοί παράγοντες για την ελληνική επιτυχία.

Ο Νικολάκη Εφέντης, αν και επιθυμούσε να παραμείνει μυστική η συμβολή του, προδόθηκε και εκτελέστηκε από τους Οθωμανούς.

Αφανείς ήρωες αυτού του αγώνα ήταν οι Έλληνες κατάσκοποι, που με κίνδυνο της ζωής τους, ξεπερνούσαν κάθε εμπόδιο.  Ένας από τους ήταν ο Νικολάκη Εφέντης.

Ο «Νικολάκη Εφέντης», του οποίου το πραγματικό όνομα, κατά πάσα πιθανότητα, ήταν Νικόλαος Μιζαντζιόγλου, ανήκε στους πολλούς ελληνικής καταγωγής, αξιωματικούς του Τουρκικού Στρατού στα Ιωάννινα και υπηρετούσε ως Λοχαγός του Μηχανικού.

Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων δεν ήταν μόνο μια στρατιωτική νίκη, αλλά και ένα γεγονός υψηλού εθνικού συμβολισμού. Η επιτυχία αυτή ενίσχυσε την ελληνική θέση στη Βαλκανική και απέδειξε τη στρατιωτική ισχύ της χώρας. Σήμερα, η 21η Φεβρουαρίου αποτελεί ημέρα μνήμης και εορτασμού, τιμώντας τους αγωνιστές που με θάρρος και αυτοθυσία εξασφάλισαν την ελευθερία της Ηπείρου.

• απελευθέρωση των Ιωαννίνων
• Νικολάκη Εφέντη