Η επιστροφή του διαδόχου; – Ο γιος του τελευταίου σάχη του Ιράν καλεί σε εξέγερση – Θέλουν πράγματι οι Ιρανοί έναν νέο βασιλιά;

Μία χαρτογράφηση της εξέγερσης του Ιράν και της συσπείρωσης των διαδηλωτών στο πρόσωπο του Ρεζά Παχλαβί επιχειρεί το CNN. Ο Ρεζά Παχλαβί ήταν μόλις 16 ετών όταν η Ιρανική Επανάσταση του 1979 ανέτρεψε την 40ετή διακυβέρνηση του πατέρα του. Ως ο πρωτότοκος γιος του σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ήταν ο πρώτος στη γραμμή διαδοχής για να κληρονομήσει την πετρελαιοπαραγωγό, χιλιετή αυτοκρατορία. Σήμερα, στα 65 του χρόνια, σχεδόν μισό αιώνα μετά την απώλεια του «εκ γενετής» δικαιώματός του, η αναμονή του ίσως να πλησιάζει στο τέλος της.

«Αυτή είναι η τελευταία μάχη. Ο Παχλαβί θα επιστρέψει!» ήταν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά συνθήματα που ακούστηκαν στις πανεθνικές διαδηλώσεις της Πέμπτης το βράδυ, αφού ο εξόριστος πρώην διάδοχος κάλεσε τους συμπατριώτες του να βγουν στους δρόμους.

«Ζήτω ο Σάχης!» φώναζαν οι διαδηλωτές. «Ρεζά Σάχης, ο Θεός να αναπαύσει την ψυχή σου!»

Οι διαδηλώσεις της Πέμπτης αποτέλεσαν την κορύφωση ημερών κινητοποιήσεων που ξεκίνησαν στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης λόγω οικονομικών παραπόνων, αλλά γρήγορα απέκτησαν ξεκάθαρα αντικαθεστωτικό χαρακτήρα. Ο Παχλαβί, που ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες, επιχείρησε να παρουσιαστεί ως de facto ηγέτης. Η υποστήριξη της έκπτωτης μοναρχίας στο Ιράν θεωρείται ταμπού, ποινικό αδίκημα, και ένα συναίσθημα που επί δεκαετίες αντιμετωπιζόταν με καχυποψία από μια κοινωνία που εξεγέρθηκε για να ανατρέψει τη δικτατορία του Σάχη.

Οι αναλυτές δηλώνουν πως δεν είναι σαφές τι τροφοδοτεί το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τη βασιλική οικογένεια και τον εξόριστο επικεφαλής της. Υποστηρίζουν άραγε οι Ιρανοί πραγματικά την αποκατάσταση της μοναρχίας ή απλώς έχουν εξαντληθεί από τη καταπιεστική θεοκρατία;

«Ο Ρεζά Παχλαβί έχει αναμφίβολα αυξήσει την επιρροή του και έχει αναδειχθεί σε φαβορί της ιρανικής αντιπολίτευσης», λέει ο Αράς Αζίζι, ακαδημαϊκός και συγγραφέας του βιβλίου Τι θέλουν οι Ιρανοί. «Όμως αντιμετωπίζει και πολλά προβλήματα. Είναι μια διχαστική μορφή, όχι ενοποιητική».

Για δεκαετίες, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει αποδυναμώσει την εσωτερική αντιπολίτευση, φυλακίζοντας επικριτές της, ακόμη και πρώην προέδρους. Ο ανώτατος ηγέτης, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, η ύψιστη εξουσία στο Ιράν, περιορίζει τις αρμοδιότητες των εκλεγμένων αξιωματούχων και θεωρεί αποστολή του τη διαφύλαξη του καθεστώτος, καταστέλλοντας κάθε πρόκληση στην εξουσία του.

Αυτό ενίσχυσε την εξωτερική αντιπολίτευση, που αναπτύχθηκε μέσα από τη μεγάλη ιρανική διασπορά και έφερε προσωπικότητες όπως ο Παχλαβί ξανά στο προσκήνιο. Ο Παχλαβί εμφανίστηκε έντονα στη δημόσια σκηνή το 2020, μετά την κατάρριψη κατά λάθος επιβατικού αεροσκάφους από το Ιράν λίγο μετά την απογείωσή του από την Τεχεράνη με προορισμό την Ουκρανία. Το περιστατικό συσπείρωσε την εξωτερική αντιπολίτευση, η οποία δημιούργησε ένα συμβούλιο με τον Παχλαβί ως εξέχον μέλος.

Οι διαφωνίες μεταξύ των ετερόκλητων Ιρανών αντιφρονούντων οδήγησαν σύντομα στη διάλυση του συμβουλίου. Ωστόσο, ο Παχλαβί παρέμεινε το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της αντιπολίτευσης. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου υπήρξε ο πιο υψηλόβαθμος υποστηρικτής του — μια συμμαχία που δίχασε τους Ιρανούς, ιδίως μετά τα ισραηλινά πλήγματα σε ιρανικό έδαφος κατά τον 12ήμερο πόλεμο των δύο χωρών τον περασμένο Ιούνιο.

Η απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, φαίνεται επίσης να αναζωπύρωσε ελπίδες στην αντιπολίτευση για μια γρήγορη «αποκεφάλιση» του καθεστώτος. Βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έδειξαν διαδηλωτή να αλλάζει το όνομα ενός δρόμου σε «Οδός Τραμπ». Ωστόσο, οι αναλυτές λένε ότι αυτές οι προσδοκίες ίσως ήταν υπερβολικές. Ο Τραμπ «σταθμίζει τις επιλογές του και δεν θέλει να προσδώσει νομιμοποίηση σε κάποιον πριν αποδείξει ότι μπορεί να κερδίσει», σημειώνει ο Αζίζι.

«Ο Παχλαβί προσωπικά δεν έχει τα χαρακτηριστικά που θα γοήτευαν τον Τραμπ. Είναι μάλλον διανοούμενος και στερείται του είδους του προσωπικού χαρίσματος που θα εντυπωσίαζε κάποιον σαν τον Τραμπ», προσθέτει. «Θα δυσκολευτεί να τον κερδίσει». Ο Παχλαβί έχει κρατήσει αμφίσημη στάση για το αν θα μπει ενεργά στην πολιτική μάχη. Έχει δηλώσει ότι είναι πρόθυμος να ηγηθεί μιας μεταβατικής περιόδου εάν οι διαδηλωτές καταφέρουν να ανατρέψουν το καθεστώς, στις πέμπτες αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία. Ωστόσο, παραμένει φειδωλός στις λεπτομέρειες των σχεδίων του, και οι επικριτές του λένε πως η απειρία του μπορεί σύντομα να στραφεί εναντίον του.

«Μιλά για μεταβατική ηγεσία και μεταβατική συνέλευση, αλλά ποιοι θα είναι στη μεταβατική κυβέρνηση; Ποιοι θα συμμετέχουν στη συνέλευση; Ποιοι είναι οι υποψήφιοί του;» αναρωτιέται ο Βαλί Νασρ, ειδικός για το Ιράν και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins.

«Άλλο είναι να βλέπεις τα πλήθη και να λες ότι θα ήταν υπέροχο αν το Ιράν επέστρεφε στην εποχή του Σάχη· και άλλο να εξηγήσεις με ποιους πραγματικούς μηχανισμούς θα μπορούσε να γίνει αυτό».

Η συσπείρωση γύρω από τον Παχλαβί αποτελεί, σύμφωνα με τους αναλυτές, το πιο ξεκάθαρο σημάδι ότι η Ισλαμική Δημοκρατία έχει φτάσει σε αδιέξοδο. Η οικονομία της έχει λυγίσει από χρόνια διαφθοράς και κυρώσεων και δυσκολεύεται να αποτινάξει το καθεστώς του διεθνούς παρία, παρά τις προσπάθειες διαδοχικών μεταρρυθμιστικών κυβερνήσεων. Οι νέοι έχουν αγανακτήσει με τη συντηρητική διακυβέρνηση και την ασφυκτική καταστολή των πολιτικών ελευθεριών. Και αν το καθεστώς επιχειρήσει να καταπνίξει βίαια την εξέγερση, όπως έχει κάνει στο παρελθόν, τότε κινδυνεύει να προκαλέσει την οργή του Τραμπ.

«Οι Ιρανοί δεν επιλέγουν τον Παχλαβί επειδή είναι παρών στην κοινωνία, αλλά επειδή βρίσκονται σε απόγνωση», λέει ο Νασρ.

Ο Παχλαβί αξιοποιεί αυτή τη νοσταλγία για την προ-Ισλαμικής Δημοκρατίας εποχή. «Πολλοί μεγαλύτεροι Ιρανοί θυμούνται την ημέρα που γεννήθηκα και τον εθνικό παροξυσμό που υπήρχε», δήλωσε στη Wall Street Journal αυτή την εβδομάδα. «Αλλά τώρα, στα 65 μου… οι νέοι Ιρανοί με αποκαλούν πατέρα. Και αυτό είναι το καλύτερο απ’ όλα».

• Ιράν
• Ρεζά Παχλαβί