Η σκοτεινή πλευρά της ανατομικής τέχνης: Όταν η επιστήμη χτίστηκε πάνω σε σιωπηλά σώματα

Για αιώνες, πραγματικά ανθρώπινα πτώματα αποτέλεσαν την έμπνευση τόσο για επιστημονικούς εικονογράφους όσο και για σπουδαίους καλλιτέχνες, οδηγώντας στη δημιουργία εντυπωσιακών και λεπτομερών έργων τέχνης. Πίσω όμως από αυτά τα έργα κρύβονται ιστορίες βίας, ανισότητας και εκμετάλλευσης, όπως αποκαλύπτει μια σύγχρονη έκθεση. Στον διάσημο πίνακα του Ρέμπραντ «Το μάθημα ανατομίας» του δρ. Νικολάες Τουλπ (1632), το σώμα που απεικονίζεται μοιάζει ιδανικό, σχεδόν μαρμάρινο. Δεν πρόκειται όμως για ήρωα της αρχαιότητας, αλλά για έναν εκτελεσμένο εγκληματία που ανατέμνεται δημόσια. Το έγκλημά του ήταν απλό: είχε κλέψει ένα χειμωνιάτικο παλτό.

EPA/LEX VAN LIESHOUT

Η έκθεση Beneath the Sheets: Anatomy, Art and Power στο Μουσείο Ιατρικής Thackray στο Λιντς, παρουσιάζει ανατομικές απεικονίσεις που καλύπτουν πέντε αιώνες ιστορίας. Τα σώματα –συνήθως ανώνυμα και πλήρως εκτεθειμένα– χρησιμοποιήθηκαν για ιατρικά εγχειρίδια ή συλλογές πλουσίων, χωρίς ποτέ οι ίδιοι άνθρωποι να έχουν δώσει τη συγκατάθεσή τους. Πρόκειται, σχεδόν πάντα, για άτομα κοινωνικά περιθωριοποιημένα, των οποίων τα δικαιώματα θεωρήθηκαν ασήμαντα. Όπως εξηγεί η διεύθυνση του μουσείου, η έκθεση καλεί το κοινό να αναρωτηθεί ποιοι απεικονίζονται στα ανατομικά βιβλία, ποιοι τα σχεδίασαν και για ποιον λόγο. Η ανατομία δεν είναι ουδέτερη επιστήμη· αντανακλά τις κοινωνικές ιεραρχίες και τις εξουσίες της κάθε εποχής.

Από τον 16ο αιώνα, με το πρωτοποριακό έργο του Ανδρέα Βεσάλιου, όπου η ανθρώπινη ανατομία αποδίδεται για πρώτη φορά μέσα από πραγματικές ανατομές, έως τον 19ο αιώνα με τα πολυτελή, έγχρωμα ιατρικά άτλαντα που κοσμούσαν σαλόνια εύπορων συλλεκτών, η απόσταση ανάμεσα στον επιστήμονα και το ανατομούμενο σώμα παρέμενε τεράστια. Οι απεικονιζόμενοι ήταν φτωχοί, κατάδικοι, γυναίκες χωρίς κοινωνική δύναμη –άνθρωποι χωρίς φωνή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το ίδιο το σώμα μετατράπηκε σε έκθεμα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Μέρι Μπίλιον, η οποία, μετά τον θάνατό της τον 18ο αιώνα, ταριχεύτηκε και εκτέθηκε από τον σύζυγό της ως διαφημιστικό θέαμα. Παρόμοια παραδείγματα δείχνουν πόσο περιορισμένος ήταν ο έλεγχος, ιδίως των γυναικών, πάνω στο σώμα τους ακόμη και μετά θάνατον.

Η στενή σχέση τέχνης και ανατομίας ενισχύθηκε στην Αναγέννηση, όταν καλλιτέχνες όπως ο Λεονάρντο ντα Βίντσι μελετούσαν πτώματα για μεγαλύτερη ακρίβεια. Όμως η πρόσβαση σε σώματα ήταν δύσκολη. Η μείωση των εκτελέσεων τον 19ο αιώνα οδήγησε σε άνθηση της παράνομης εμπορίας πτωμάτων, με τυμβωρύχους να κλέβουν σορούς για λογαριασμό ιατρικών σχολών. Ακραία μορφή αυτής της εκμετάλλευσης ήταν οι δολοφονίες που διέπραξαν οι Γουίλιαμ Μπερκ και Γουίλιαμ Χέαρ, οι οποίοι σκότωναν ανθρώπους για να πουλήσουν τα σώματά τους σε ανατόμους. Ακόμη και μετά τον θάνατό τους, τα θύματα συνέχισαν να «χρησιμοποιούνται», αυτή τη φορά ως εικόνες και παραδείγματα.

Οι ανατομικές απεικονίσεις δεν ήταν μόνο επιστημονικές. Συχνά εξιδανίκευαν το σώμα, αγγίζοντας τα όρια του ερωτισμού, αποκαλύπτοντας τις αισθητικές, πολιτισμικές και –σε ορισμένες περιπτώσεις– σεξουαλικές επιθυμίες των δημιουργών τους. Ακόμη και η απουσία σωμάτων, όπως η αφαίρεση μαύρων μορφών από αμερικανικές εκδόσεις ανατομικών βιβλίων, φανερώνει τον ρατσισμό της εποχής. Η πρακτική της χρήσης «σιωπηλών» σωμάτων συνεχίστηκε και στον 20ό αιώνα, ακόμη και σε ναζιστικά ανατομικά έργα ή σε σύγχρονες ψηφιακές βάσεις δεδομένων, όπως το Visible Human Project, βασισμένο στο σώμα ενός εκτελεσμένου κρατουμένου.

Η έκθεση κλείνει με ένα αναπόφευκτο ερώτημα: πόσο πραγματικά έχουμε προχωρήσει; Αν και η τεχνολογία άλλαξε, το ηθικό βάρος της ανατομικής γνώσης παραμένει – χαραγμένο πάνω σε σώματα ανθρώπων που ποτέ δεν είχαν επιλογή.

• ΑΝΑΤΟΜΊΑ
• σώμα
• τέχνη