Ιράν – Ισραήλ: Από τον Κύρο τον Μέγα στη μυστική συμμαχία του 20ού αιώνα- Η αρχαία κληρονομιά, τα συμφέροντα του Ψυχρού Πολέμου και η ρήξη που άλλαξε τη Μέση Ανατολή

Η ιστορία των σχέσεων μεταξύ Περσών και Εβραίων δεν ξεκινά στον 20ό αιώνα· η απαρχή της χάνεται πίσω στον 6ο αιώνα π.Χ. και στην προσωπικότητα του Κύρου του Μεγάλου. Όταν ο ιδρυτής της Αχαιμενιδικής αυτοκρατορίας κατέκτησε τη Βαβυλώνα το 539 π.Χ., δεν επεδίωξε τον αφανισμό των λαών που υπέταξε αλλά την ενσωμάτωσή τους. Η απόφασή του να επιτρέψει στους Εβραίους να επιστρέψουν στην Ιερουσαλήμ και να ανοικοδομήσουν τον Ναό του Σολομώντα  υπήρξε μια πολιτική πράξη που θα στιγμάτιζε την εβραϊκή συλλογική μνήμη. Ο Κύρος αναφέρεται μάλιστα στις Γραφές ως «χρισμένος», ο μόνος μη Εβραίος στον οποίο αποδίδεται αυτός ο τίτλος — μια αναγνώριση ιστορικά μοναδική.

Η μακραίωνη παρουσία των Εβραίων στο ιρανικό έδαφος που ακολούθησε, από τα χρόνια της Εσθήρ έως τα νεότερα αστικά κέντρα της Τεχεράνης και του Ισφαχάν, συνθέτει ένα υπόστρωμα συμβολισμών που επιβίωσε μέχρι τα χρόνια του Σάχη, αλλά και —σε διαφορετική μορφή— μέχρι τη σημερινή Ισλαμική Δημοκρατία.

Λαριτζανί: «Θα βιώσετε ισχύ που δεν έχετε ξαναζήσει» – Συναγερμός σε Μπαχρέιν, Κατάρ και Ισραήλ, απώλειες αμάχων στο Τελ Αβίβ

Πριν από τη ρήξη: Ένα Ιράν που κοίταζε προς τη Δύση

Μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ το 1948, λίγοι θα περίμεναν ότι μία μεγάλη μουσουλμανική χώρα της Μέσης Ανατολής θα ήταν από τις πρώτες που θα αναζητούσε διπλωματική επαφή μαζί του. Κι όμως, το Ιράν του Σάχη ήταν η δεύτερη μουσουλμανική χώρα που προχώρησε σε άτυπη αναγνώριση του Ισραήλ το 1950.

Το πολιτικό περιβάλλον του Ψυχρού Πολέμου, ο φόβος του Περσο-αραβικού ανταγωνισμού και η άνοδος του «νασερικού» παναραβισμού ώθησαν τον Σάχη να δει στο Ισραήλ έναν σταθεροποιητικό παράγοντα — ή, πιο σωστά, έναν σύμμαχο ενάντια στις αραβικές πιέσεις. Μετά το πραξικόπημα του 1953, οι οικονομικές συμφωνίες πήραν μορφή: γραμμές πίστωσης, ίδρυση κοινής εταιρείας εμπορίου IRIS και σταδιακή διείσδυση ισραηλινού κεφαλαίου σε ιρανικές επιχειρήσεις.

Παράλληλα, οι μυστικές υπηρεσίες ΣΑΒΑΚ και Μοσάντ καθιέρωσαν έναν στενό δίαυλο ανταλλαγής πληροφοριών, ο οποίος διατηρήθηκε επί δύο δεκαετίες, σχεδόν μακριά από τα μάτια ακόμη και των Αμερικανών διπλωματών. Προφανώς έτσι εξηγείται και η σημερινή διείσδυση των Ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών στο Ιράν, προφανώς η γραμμή επικοινωνίας από το παρελθόν συντηρήθηκε και χτύπησε την ώρα που ήταν κομβικής σημασίας για την επιχειρησιακή επιτυχία που παρακολουθούμε με την εξόντωση του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη της χώρας.

Η «χρυσή περίοδος» της συνεργασίας

Τη δεκαετία του ’60 οι διμερείς σχέσεις απέκτησαν χαρακτηριστικά μιας άτυπης στρατηγικής συμμαχίας. Ο Σάχης επανέλαβε δημόσια την αναγνώριση του Ισραήλ το 1960· ένα χρόνο αργότερα η Τεχεράνη υποδέχθηκε τον πρωθυπουργό Μπεν Γκουριόν — μια επίσκεψη πρωτοφανής για την εποχή.

Ο αγωγός πετρελαίου Εϊλάτ–Ασκελόν, που συμφωνήθηκε μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, έγινε το μεγάλο ενεργειακό έργο που σφράγισε τη συνεργασία: το Ιράν τροφοδοτούσε το Ισραήλ με πετρέλαιο, παρακάμπτοντας το κλείσιμο των αραβικών στενών.

Στο ίδιο διάστημα πολλαπλασιάστηκαν οι εμπορικές ροές. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 οι ισραηλινές εξαγωγές στο Ιράν είχαν αυξηθεί κατά 364% σε σχέση με το 1970. Η Τεχεράνη είχε μετατραπεί σε μία από τις σημαντικότερες αγορές της ισραηλινής βιομηχανίας, ενώ το Ισραήλ οφείλει στο Ιράν πάνω από 1 δισεκατομμύριο δολάρια για πετρελαϊκές και ενεργειακές συναλλαγές.

Το πιο απόρρητο κομμάτι της συνεργασίας ήταν, βέβαια, στρατιωτικό: το «Project Flower», ένα φιλόδοξο πρόγραμμα ανάπτυξης βαλλιστικών πυραύλων, στο οποίο οι δύο χώρες εργάστηκαν παράλληλα την περίοδο 1977–79. Ήταν η έμπρακτη απόδειξη ότι, για το καθεστώς του Σάχη, το Ισραήλ δεν ήταν απλώς ένας εμπορικός εταίρος — ήταν ένας πυλώνας ασφαλείας.

Η επανάσταση που τα γκρέμισε όλα

Με το ξέσπασμα της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, όλο το οικοδόμημα των σχέσεων Ιράν–Ισραήλ κατέρρευσε μέσα σε λίγους μήνες. Η νέα ηγεσία του Αγιατολάχ Χομεϊνί είδε στο Ισραήλ όχι έναν σύμμαχο, αλλά έναν ιδεολογικό και θρησκευτικό εχθρό. Η ισραηλινή πρεσβεία έκλεισε, τα περιουσιακά στοιχεία κατασχέθηκαν και τα κτίρια παραχωρήθηκαν στον Οργανισμό για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης.

Κι όμως, ακόμη και μέσα σε αυτή τη ρήξη, οι αντιφάσεις της γεωπολιτικής παρέμεναν ζωντανές. Στον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988), το Ιράν βρέθηκε να λαμβάνει όπλα ισραηλινής προέλευσης μέσω τρίτων χωρών, σε ένα παράδοξο που σπάνια συζητείται δημόσια αλλά επιβεβαιώθηκε από μεταγενέστερες αποκαλύψεις.

Η εβραϊκή κοινότητα του Ιράν: Από ακμή σε συρρίκνωση

Η άλλοτε κραταιά εβραϊκή κοινότητα της χώρας, η μεγαλύτερη της Μέσης Ανατολής μετά τον πόλεμο, υπέστη ραγδαία μείωση. Από 140–150 χιλιάδες το 1948, μειώθηκε σε 80–100 χιλιάδες πριν την επανάσταση και λιγότερες από 10 χιλιάδες σήμερα. Η Τεχεράνη, το Σιράζ και το Ισφαχάν διατηρούν ακόμη συναγωγές, σχολεία και κοινοτικές δομές — όμως η παρουσία αυτή δεν έχει πια το οικονομικό ή πολιτικό βάρος του παρελθόντος.

Η επιβίωση αυτής της μικρής κοινότητας μέσα σε ένα ιδεολογικά εχθρικό κράτος συνιστά σήμερα ένα μοναδικό ιστορικό ανάλογο για τη Μέση Ανατολή.

Το σύγχρονο Ιράν: Ένα μωσαϊκό εθνοτήτων και θρησκειών

Παρά την κυριαρχία του σιιτικού Ισλάμ, το Ιράν παραμένει μια από τις πιο σύνθετες πολυεθνικές κοινωνίες της περιοχής. Πέρσες, Αζέροι, Κούρδοι, Λορί, Άραβες του Κουζεστάν, Μπαλούτζες, Τουρκμένοι και μικρότερες κοινότητες Αρμενίων, Ασσυρίων και Εβραίων συγκροτούν έναν πληθυσμό που φτάνει τα 90 εκατομμύρια. Οι αντιθέσεις, οι γλώσσες και οι πολιτισμικές μνήμες αυτών των ομάδων αποτελούν τον κρυφό μηχανισμό που καθορίζει την ιρανική πολιτική — συχνά περισσότερο από την ιδεολογία.

Μια σχέση που ξεκίνησε με απελευθέρωση και κατέληξε σε εχθρότητα

Από τον Κύρο τον Μέγα έως το Project Flower, η ιστορία των Ιράν–Ισραήλ είναι μια ιστορία γεμάτη αντιφάσεις: αρχαία φιλία, ψυχροπολεμικές συμμαχίες, ενεργειακή εξάρτηση, ιδεολογική αντιπαράθεση, και —στις σκοτεινές σελίδες της δεκαετίας του ’80— μυστική συνεργασία σε περιόδους πολέμου.

Τίποτα από αυτά δεν μπορεί να εξηγηθεί μέσα από γραμμικές αναλύσεις. Το Ιράν και το Ισραήλ υπήρξαν σύμμαχοι όταν οι συνθήκες τους το επέβαλαν, εχθροί όταν οι επαναστάσεις το όρισαν και σε κάποιο βαθμό συνδιαμορφωτές της σύγχρονης Μέσης Ανατολής.

Η σημερινή αντιπαράθεση δεν είναι αναπόφευκτη. Είναι αποτέλεσμα ιστορικών επιλογών, πολιτικών μετατοπίσεων και ιδεολογικών κατασκευών που συχνά υπερβαίνουν τα ίδια τα συμφέροντα των δύο λαών. Κι αν η ιστορία διδάσκει κάτι, είναι ότι στη Μέση Ανατολή ακόμη και οι πιο αδιαπέραστοι τοίχοι μπορούν, κάποια μέρα, να ρηγματωθούν.

• διπλωματικές σχέσεις
• Ιράν
• Ισραήλ
• Σχέσεις