Ιράν: Ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος της Ελλάδας σε έναν κόσμο όπου οι περιφερειακές συγκρούσεις αποκτούν παγκόσμιες διαστάσεις

Η κλιμάκωση του πολέμου ανάμεσα στο Ιράν, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ έχει ανοίξει ένα κρίσιμο ερώτημα και για την Ελλάδα: μπορεί η χώρα να παραμείνει απλός παρατηρητής ή θα βρεθεί, άμεσα ή έμμεσα, μέσα στη γεωπολιτική δίνη της σύγκρουσης;

Η απάντηση δεν είναι απλή. Η Ελλάδα δεν βρίσκεται στο κέντρο της Μέσης Ανατολής, όμως βρίσκεται στο γεωπολιτικό σύνορο της Ανατολικής Μεσογείου, μια περιοχή που λειτουργεί ως στρατηγική γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και τις ζώνες των συγκρούσεων.

Η στρατηγική θέση της Ελλάδας

Η Ελλάδα αποτελεί μέλος του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης και συμμετέχει σε ένα ευρύ σύστημα συλλογικής ασφάλειας. Η γεωγραφική θέση της χώρας, με πρόσβαση στη Μεσόγειο και κοντά στις ζώνες έντασης της Μέσης Ανατολής, την καθιστά κρίσιμο κόμβο για επιχειρήσεις επιτήρησης, μεταφοράς δυνάμεων και ναυτικής παρουσίας.

Σε περιόδους κρίσεων αυξάνεται η στρατιωτική κινητικότητα στην ευρύτερη περιοχή, είτε μέσω ναυτικών δυνάμεων είτε μέσω αεροπορικών αποστολών. Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται έτσι σε χώρο στρατηγικής σημασίας για τις μεγάλες δυνάμεις.

Τα άρθρα 4 και 5 του ΝΑΤΟ

Στη συζήτηση για την πιθανή εμπλοκή της Ελλάδας επανέρχονται συχνά τα άρθρα 4 και 5 της Συμμαχίας.

Το άρθρο 4 του ΝΑΤΟ προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη μπορούν να ζητήσουν διαβουλεύσεις όταν θεωρούν ότι απειλείται η ασφάλεια ή η εδαφική τους ακεραιότητα. Δεν σημαίνει αυτόματα στρατιωτική εμπλοκή, αλλά ενεργοποιεί πολιτικό και στρατηγικό συντονισμό μεταξύ των συμμάχων.

Το άρθρο 5, αντίθετα, αποτελεί τη ρήτρα συλλογικής άμυνας: επίθεση εναντίον ενός κράτους-μέλους θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, η μορφή της αντίδρασης αποφασίζεται πολιτικά από κάθε χώρα.

Στην περίπτωση του πολέμου στη Μέση Ανατολή, το βασικό ζήτημα είναι ότι η σύγκρουση δεν αφορά άμεσα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ. Επομένως, η ενεργοποίηση του άρθρου 5 δεν είναι αυτονόητη.

Το επιχείρημα που ακούγεται για την Τουρκία

Στον δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα επανέρχεται συχνά και ένα άλλο επιχείρημα: ο ρόλος της Τουρκίας. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η Ελλάδα πρέπει να είναι προσεκτική ώστε να μη βρεθεί σε μια θέση όπου θα στηρίζει πλήρως μια στρατηγική επιλογή των δυτικών δυνάμεων, ενώ η Τουρκία θα διατηρεί μεγαλύτερα περιθώρια ελιγμών.

Η Τουρκία, αν και μέλος του ΝΑΤΟ, έχει συχνά ακολουθήσει μια πιο αυτόνομη εξωτερική πολιτική, διατηρώντας σχέσεις με διαφορετικά κέντρα ισχύος. Αυτό δημιουργεί συχνά το ερώτημα αν η Αθήνα πρέπει να κινείται πιο προσεκτικά ώστε να μην βρεθεί σε γεωπολιτική μειονεκτική θέση στην περιοχή.

Το μεγάλο δίλημμα της Αθήνας

Το κρίσιμο ερώτημα για την Ελλάδα είναι πολιτικό και στρατηγικό: πώς μπορεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις διεθνείς συμμαχίες της και στην ανάγκη να μην μετατραπεί η χώρα σε μέρος μιας πολεμικής σύγκρουσης.

Από τη μία πλευρά, η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και οι σχέσεις με τις δυτικές δυνάμεις δημιουργούν συγκεκριμένες υποχρεώσεις. Από την άλλη, η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να επιδιώκει σταθερότητα στην περιοχή, καθώς κάθε κλιμάκωση αυξάνει τους κινδύνους για την ασφάλεια και την οικονομία.

Όταν η Ελλάδα επέλεξε στρατόπεδο

Η ιστορία δείχνει ότι η συμμετοχή της Ελλάδας σε μεγάλες διεθνείς συγκρούσεις δεν ήταν ποτέ αυτονόητη.

Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η χώρα βρέθηκε διχασμένη. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος υποστήριζε τη συμμετοχή στο πλευρό της Αντάντ, ενώ ο βασιλιάς Κωνσταντίνος προτιμούσε ουδετερότητα. Ο λεγόμενος Εθνικός Διχασμός καθόρισε την πολιτική ζωή της χώρας και τελικά η Ελλάδα εντάχθηκε στο στρατόπεδο των συμμάχων το 1917.

Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, επίσης, η συμμετοχή δεν ήταν αρχικά δεδομένη. Η Ελλάδα όμως βρέθηκε αντιμέτωπη με την ιταλική επίθεση το 1940 και εντάχθηκε στο στρατόπεδο των Συμμάχων, μια επιλογή που καθόρισε την πορεία της χώρας στον μεταπολεμικό κόσμο και τη σχέση της με τη Δύση.

Οι επιλογές αυτές διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό τη μεταπολεμική θέση της Ελλάδας στο δυτικό στρατόπεδο και, τελικά, την ένταξή της στο ΝΑΤΟ.

Το ερώτημα για το πολιτικό σύστημα

Η σημερινή κρίση θέτει ένα ερώτημα που αφορά συνολικά το πολιτικό σύστημα της χώρας: ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος της Ελλάδας σε έναν κόσμο όπου οι περιφερειακές συγκρούσεις αποκτούν παγκόσμιες διαστάσεις.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια περιοχή όπου η γεωπολιτική ισορροπία μπορεί να αλλάξει γρήγορα. Το ζητούμενο είναι να διατηρηθεί η στρατηγική αξιοπιστία της χώρας απέναντι στους συμμάχους της, χωρίς να αυξηθεί ο κίνδυνος άμεσης εμπλοκής σε έναν πόλεμο που εξελίσσεται λίγες εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.

Η απάντηση σε αυτό το δίλημμα δεν είναι απλή. Γιατί η Ελλάδα καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στις διεθνείς συμμαχίες της, τον ανταγωνισμό στην Ανατολική Μεσόγειο και την ανάγκη να προστατεύσει τη σταθερότητα και την ασφάλεια της χώρας.

• Ιράν
• Ισραήλ
• ΝΑΤΟ
• Πόλεμος στη Μέση Ανατολή
• Του​ρκία