Κοίτα ποιος μιλάει…

Μα ποιος μιλάει; Αυτό αναρωτιόταν ο δύτης που κολυμπούσε μέσα σε ένα ενυδρείο στο οποίο ζούσε μια λευκή έφηβη φάλαινα μπελούγκα με το όνομα ΝΟC όταν άκουσε στα αγγλικά την εντολή «Βγες έξω».
Ο δύτης αναδύθηκε και ρώτησε τους συνεργάτες του αν ήταν εκείνοι που του είχαν ζητήσει να βγει από το ενυδρείο. Εκείνοι απάντησαν αρνητικά. Ποιος έμενε λοιπόν; Μα η φάλαινα… Η απίστευτη ιστορία του NOC που είδε το φως της δημοσιότητας πριν από μερικές ημέρες συμπληρώθηκε λίγο αργότερα από μια δεύτερη απίστευτη ιστορία, εκείνη του ελέφαντα Κόσικ, ο οποίος αποδείχθηκε ότι μπορεί να συνεννοηθεί στα… κορεάτικα.

Τα παραδείγματα αυτά ζώων με «ανθρώπινη λαλιά» συνεχώς θα αυξάνονται στα χρόνια που έρχονται καθώς η επιστήμη θα κατανοεί ότι κάποια ζώα όχι μόνο έχουν την ικανότητα της μίμησης των ανθρώπινων ήχων αλλά και εκείνη της εκμάθησης της ανθρώπινης φωνητικής έκφρασης, όπως υποστηρίζει μιλώντας στο «Βήμα» ένας από τους ειδήμονες του πεδίου Νευροβιολογίας της Φωνητικής Επικοινωνίας, ο αναπληρωτής καθηγητής στο Ινστιτούτο για τις Επιστήμες του Εγκεφάλου του Πανεπιστημίου Ντιουκ στη Βόρεια Καρολίνα Ερικ Τζάρβις.

Σύμφωνα με τον δρα Τζάρβις, τα ζώα μάς αποδεικνύουν ημέρα με την ημέρα ότι δεν πρέπει να τα υποτιμούμε. Διότι μπορεί οι γνώσεις τους στην ανθρώπινη γλώσσα να μπορούν να φθάσουν ως ένα σημείο, ωστόσο το κίνητρό τους για εκμάθηση της «ξένης» γλώσσας που δεν είναι άλλη από τη γλώσσα των ανθρώπων μοιάζει πιο… ανθρώπινο από ποτέ: είναι η επικοινωνία με άλλα πλάσματα. Γι’ αυτόν τον λόγο ο ΝΟC αλλά και ο Κόσικ έπιασαν ανθρώπινη «κουβεντούλα». Κοίτα ποιος (και γιατί) μιλάει λοιπόν…

Μια φάλαινα στα… θρανία

Επί έτη οι ερευνητές του Εθνικού Ιδρύματος Θαλάσσιων Θηλαστικών στο Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνιας νόμιζαν ότι… άκουγαν φωνές σαν άλλες Ζαν ντ’ Αρκ (τουλάχιστον όταν βρίσκονταν κάτω από το νερό), φωνές που ακούγονταν σαν να μιλούσαν άνθρωποι σε μεγάλη απόσταση. Ωστόσο η ιστορία του NOC και του δύτη ήταν εκείνη που υπήρξε η αφορμή για ενδελεχή μελέτη των… υποθαλάσσιων περίεργων ήχων που έβγαζε η αρσενική φάλαινα.
Για να κατανοήσουμε όμως καλύτερα την ιστορία πρέπει να παρουσιάσουμε το «βιογραφικό» του NOC: αιχμαλωτίστηκε το 1977, όταν βρισκόταν λίγο έξω από τις ακτές του Καναδά στον Ειρηνικό Ωκεανό. Μεταφέρθηκε στο Εθνικό Ιδρυμα Θαλάσσιων Θηλαστικών, όπου ζούσε σε ένα ενυδρείο κατασκευασμένο μέσα στην ανοικτή θάλασσα. Η φάλαινα συμμετείχε σε πειράματα με άλλες φάλαινες και δελφίνια σχετικά με τις ακουστικές δυνατότητες που διαθέτουν τα κήτη. Επτά χρόνια μετά την πρώτη ημέρα που ο NOC έκανε (θέλοντας και μη) το ενυδρείο σπίτι του συνέβη το περιστατικό με τον κατάπληκτο δύτη.

Το περιστατικό αυτό οδήγησε τους ερευνητές του ιδρύματος στο να αποφασίσουν να οργανώσουν μελέτη για να διαπιστώσουν αν όντως η φάλαινα μιλούσε… ανθρώπινα. Τοποθέτησαν υδρόφωνα μέσα στο νερό αλλά και μικρόφωνα στην επιφάνειά του. Διαπίστωσαν ότι ο NOC παρήγε «περίεργους» ήχους. Ωστόσο ως τον θάνατό του το 2007 οι ειδικοί δεν είχαν καταλήξει σε συμπέρασμα για το είδος αυτών των ήχων. Πριν από λίγο καιρό οι επιστήμονες του Ιδρύματος αποφάσισαν να αναλύσουν εκ νέου τις ηχογραφήσεις που αφορούσαν την αρσενική φάλαινα με υπερσύγχρονα τεχνικά μέσα. Συνέκριναν τους ήχους του NOC με μοτίβα της ανθρώπινης ομιλίας και ανακάλυψαν εκπληκτική ομοιότητα μεταξύ τους, όπως ανέφεραν σε δημοσίευσή τους που έγινε στην επιθεώρηση «Current Biology» στις 22 Οκτωβρίου. Εμειναν μάλιστα… άφωνοι αφού οι φάλαινες παράγουν ήχους μέσω φυσαλίδων που βγάζουν από τη μύτη τους και όχι από τον λάρυγγα όπως ο άνθρωπος.

Κίνητρο η επικοινωνία

Για ποιον λόγο όμως η αρσενική φάλαινα άλλαξε τον τρόπο που έβγαζε ήχους ώστε να μοιάζουν περισσότερο με εκείνους των ανθρώπων; Διότι προσπαθούσε να επικοινωνήσει περισσότερο με τους φύλακές της στη γλώσσα τους. «Τα ζώα αποζητούν την επικοινωνία. Προτιμούν βέβαια άλλα ζώα του είδους τους, αλλά όταν αυτά βρίσκονται σε έλλειψη, τότε αποζητούν την κοινωνικοποίηση με όποιον βρίσκεται κοντά τους. Στην περίπτωση του NOC επρόκειτο για τους ανθρώπους που τον πρόσεχαν μέσα στο Ιδρυμα» εξηγεί ο δρ Τζάρβις και συνεχίζει τονίζοντας ότι, όπως όλα δείχνουν, ο ΝΟC δεν λειτούργησε μιμητικά, όπως κάνουν συνήθως οι παπαγάλοι, αλλά πιθανότατα προσπάθησε να «μάθει» την ανθρώπινη γλώσσα ώστε να επικοινωνεί με τους εκπαιδευτές του – και όχι μόνο.

Είναι χαρακτηριστικές οι δηλώσεις του προέδρου του Εθνικού Ιδρύματος Θαλάσσιων Θηλαστικών Σαμ Ρίτζγουεϊ που έγιναν μετά τη δημοσίευση της σχετικής μελέτης για τον NOC και οι οποίες ενισχύουν την άποψη του δρος Τζάρβις. «Οι παρατηρήσεις μας μαρτυρούν πως η φάλαινα χρειάστηκε να τροποποιήσει τους φωνητικούς μηχανισμούς της ώστε να μοιάζουν περισσότερο με τους ανθρώπινους. Οι ήχοι που ακούσαμε αποτελούν ένα ξεκάθαρο παράδειγμα εκμάθησης της ανθρώπινης φωνητικής έκφρασης από μια λευκή φάλαινα».

Ο ελέφαντας που χαιρετά στα… κορεατικά

Λίγες ημέρες μετά την είδηση για τη φάλαινα που μιλούσε «ανθρώπινα» επιστήμονες από την Αυστρία έκαναν γνωστές κάποιες άλλες… συζητήσεις ενός – στεριανού αυτή τη φορά – ζώου. Επρόκειτο για τον Κόσικ, έναν 22χρονο ασιατικό αρσενικό ελέφαντα που ζει στον ζωολογικό κήπο Εβερλαντ στη Νότια Κορέα. Οι ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης ανακάλυψαν, όπως ανέφεραν σε δημοσίευσή τους που έγινε την 1η Νοεμβρίου επίσης στην επιθεώρηση «Current Biology», ότι ο Κόσικ μπορεί να προφέρει τουλάχιστον 5 κορεατικές λέξεις χρησιμοποιώντας ως «βοήθημα» την προβοσκίδα του! Οι λέξεις που μπορεί να «πει» είναι οι «annyeong» (γεια), «anja» (κάθησε κάτω), «aniya» (όχι), «nuwo» (ξάπλωσε) και «choah» (καλό).

Πώς όμως η χάρη του Κόσικ έφθασε στη Βιέννη κάνοντας τους ευρωπαίους επιστήμονες να ασχοληθούν μαζί του; Οπως εξήγησε σε δηλώσεις της η δρ Ανγκελα Στέγκερ που ήταν επικεφαλής της μελέτης, η ερευνητική ομάδα «ψάρεψε» τον ελέφαντα από ένα βίντεό του που ανέβηκε στο YouTube. Οι επιστήμονες από τη Βιέννη ήλθαν έτσι σε επαφή με τους αρμοδίους του ζωολογικού κήπου Εβερλαντ προκειμένου να τους επιτραπεί η καταγραφή αυτών που… ξεστόμιζε ο Κόσικ και να φανεί αν πράγματι διαθέτει ένα άκρως ανθρώπινο φωνητικό ταλέντο. Οταν η δρ Στέγκερ έβαλε αυτόχθονες Κορεάτες να ακούσουν αυτές τις ηχογραφήσεις, είδε ότι στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων οι εθελοντές μπορούσαν να κατανοήσουν χωρίς πρόβλημα τα όσα είχε «πει» ο Κόσικ.