Λιβύη: Οι δυο πόλοι εξουσίας που τροφοδοτούν την μεταναστευτική κρίση στην Ελλάδα – Η χώρα των διακινητών και η απουσία ενιαίου ελέγχου

Για να αντιληφθούμε το γιατί οι μεταναστευτικές ροές προς την Ελλάδα δεν έχουν τέλος πρέπει να κοιτάξουμε πρώτα, βαθιά στην έρημο της Βόρειας Αφρικής. Εκεί όπου η Λιβύη παραμένει μια χώρα εγκλωβισμένη σε έναν παρατεταμένο εμφύλιο με δύο πόλους εξουσίας: τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, που ελέγχει την ανατολική και νότια Λιβύη, και την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (GNU) στην Τρίπολη, η οποία χαίρει διεθνούς αναγνώρισης.

Αυτή η κατάσταση επιτρέπει στις πολιτοφυλακές, στους διακινητές και σε σκοτεινά δίκτυα, να μετατρέψουν τη Λιβύη σε πύλη της απελπισίας για χιλιάδες μετανάστες. Η απουσία ενιαίου ελέγχου των συνόρων και των ακτογραμμών οδηγεί σε ανεξέλεγκτες μετακινήσεις πληθυσμών, πολλές από τις οποίες καταλήγουν είτε στην Κρήτη είτε στα Δωδεκάνησα, μέσω ενός δαιδαλώδους δικτύου διακίνησης που διευρύνεται χρόνο με τον χρόνο.

Η Τουρκία, διατηρώντας στρατιωτική και πολιτική παρουσία στη Λιβύη μέσω της GNU, αλλά και δίαυλο επικοινωνίας με τον Χαφτάρ, φαίνεται να χρησιμοποιεί το μεταναστευτικό ζήτημα ως μοχλό πίεσης προς την Ευρωπαϊκή Ένωση — και ειδικά προς την Ελλάδα. Ενισχύει ομάδες, συμμετέχει σε επιχειρησιακά πεδία, και σιωπηρά ή ρητά, δεν αποτρέπει τις ροές· τις αφήνει να λειτουργούν ως στρατηγικό εργαλείο.

Στο ερώτημα αν υπάρχει σύμπραξη Τουρκίας – Χαφτάρ για την αύξηση των μεταναστευτικών ροών, η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη, αλλά τα δεδομένα είναι ανησυχητικά: το τελευταίο διάστημα, η ανατολική Λιβύη — που τελεί υπό τον έλεγχο του Χαφτάρ — αποτελεί βασική πύλη εξόδου μεταναστών προς τη Μεσόγειο, ενώ την ίδια ώρα οι σχέσεις Άγκυρας – Χαφτάρ εμφανίζουν σημάδια προσέγγισης.

Για να υπάρξει σοβαρή ευρωπαϊκή ή ελληνική στρατηγική στο μεταναστευτικό, είναι αδύνατο να αγνοήσουμε τις πολιτικές ισορροπίες στο εσωτερικό της Λιβύης. Ο δρόμος για την Ελλάδα, είτε μέσα από την Τουρκία είτε μέσω της Λιβύης, περνά μέσα από έναν πόλεμο σκιών, όπου η μετακίνηση ανθρώπων γίνεται όπλο και οι ανθρώπινες ζωές, εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης.

Η Λιβύη βυθισμένη στον διχασμό

Μετά την πτώση του Μουαμάρ Καντάφι, η Λιβύη εξακολουθεί να παραμένει βαθιά διχασμένη, όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και πολιτικά. Στο δυτικό κομμάτι της χώρας, με επίκεντρο την Τρίπολη, έχει εγκαθιδρυθεί η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (GNU), η οποία αναγνωρίζεται από τα Ηνωμένα Έθνη και στηρίζεται από διεθνείς δυνάμεις όπως η Τουρκία. Πρόκειται για μια κυβέρνηση που προσπαθεί να διατηρήσει έναν βαθμό σταθερότητας και να ηγηθεί σε μια χώρα κατακερματισμένη από πολέμους, φατριασμούς και εξωτερικές παρεμβάσεις.

Αντίπαλο δέος στην ανατολική Λιβύη είναι ο στρατάρχης Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος ηγείται της αυτοαποκαλούμενης Λιβυκής Εθνικής Στρατιάς (LNA) και ασκεί ουσιαστική εξουσία σε περιοχές όπως η Βεγγάζη, το Τομπρούκ και οι πλούσιες σε φυσικούς πόρους εσωτερικές περιοχές της χώρας. Ο Χαφτάρ λειτουργεί ουσιαστικά ως ο ισχυρός άνδρας της Ανατολής, με στήριξη από χώρες όπως η Ρωσία, η Αίγυπτος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, οικοδομώντας ένα στρατιωτικό καθεστώς με ημι-αυτόνομο χαρακτήρα.

Αυτός ο δυϊσμός εξουσίας έχει οδηγήσει τη χώρα σε έναν παρατεταμένο θεσμικό παραλογισμό: δύο κυβερνήσεις, δύο στρατοί, δύο διαφορετικές πολιτικές ατζέντες — και ενδιάμεσα ένας λαός που παλεύει καθημερινά με την ανασφάλεια, την οικονομική κατάρρευση και το πρόβλημα της παράτυπης μετανάστευσης που έχει μετατρέψει τη Λιβύη σε πύλη της ελπίδας, αλλά και της απελπισίας, προς την Ευρώπη.

Ποιος είναι ο Χαλίφα Χαφτάρ: Ο στρατιωτικός ισχυρός της Ανατολικής Λιβύης

Ο Χαλίφα Χαφτάρ είναι η πιο αμφιλεγόμενη, αλλά και η πιο καθοριστική προσωπικότητα της μετα-Καντάφι εποχής στη Λιβύη. Βετεράνος στρατιωτικός, εκπαιδευμένος στη Σοβιετική Ένωση και πρώην συνεργάτης του Μουαμάρ Καντάφι, ήρθε σε ρήξη μαζί του τη δεκαετία του 1980 και πέρασε μεγάλο διάστημα σε εξορία στις Ηνωμένες Πολιτείες, υπό την «προστασία» της CIA. Το 2011, επέστρεψε στη Λιβύη για να συμμετάσχει στην εξέγερση κατά του καθεστώτος Καντάφι, και λίγα χρόνια αργότερα εξελίχθηκε σε πρωταγωνιστή της νέας εποχής.

Σήμερα, ο Χαφτάρ ηγείται της Λιβυκής Εθνικής Στρατιάς (LNA), μιας παραστρατιωτικής δύναμης που ελέγχει de facto το μεγαλύτερο μέρος της ανατολικής και νότιας Λιβύης. Η εξουσία του επεκτείνεται από τη Βεγγάζη έως τη Σύρτη, και περιλαμβάνει κρίσιμες περιοχές με κοιτάσματα πετρελαίου και στρατηγικά περάσματα. Αν και η κυβέρνησή του – γνωστή ως Κυβέρνηση Εθνικής Σταθερότητας (GNS) – δεν έχει αναγνωριστεί από τα Ηνωμένα Έθνη, έχει εγκαθιδρύσει διοικητικές δομές, νομοθετικά σώματα και ασκεί πλήρη έλεγχο επί του εδάφους.

Ο Χαφτάρ προβάλλει εαυτόν ως εγγυητή της ασφάλειας και της καταπολέμησης του ισλαμικού εξτρεμισμού. Ωστόσο, η τακτική του έχει προκαλέσει σοβαρές επικρίσεις από διεθνείς οργανώσεις για φερόμενες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, βομβαρδισμούς κατοικημένων περιοχών, και σχέσεις με μισθοφορικές δυνάμεις, όπως η ρωσική Wagner Group.

Παρότι έχει διακηρύξει την πρόθεσή του να μετατρέψει τη Λιβύη σε σταθερό και ενωμένο κράτος, η επιμονή του στη στρατιωτική ηγεμονία και η αδιαλλαξία του στο πολιτικό τραπέζι έχουν συχνά λειτουργήσει ως τροχοπέδη σε κάθε προσπάθεια εθνικής συμφιλίωσης.

Η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (GNU): Η διεθνώς αναγνωρισμένη πλευρά της Τρίπολης

Στο αντίπαλο στρατόπεδο της διαιρεμένης Λιβύης βρίσκεται η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (Government of National Unity – GNU), με έδρα την Τρίπολη. Η GNU δημιουργήθηκε το 2021 έπειτα από πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών, με στόχο την αποκατάσταση της ενότητας του κράτους και τη διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών. Πρωθυπουργός της είναι ο Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, επιχειρηματίας με τεχνοκρατικό προφίλ, που επελέγη μέσω πολιτικής συμφωνίας που θεωρήθηκε ελπιδοφόρα για τον τερματισμό του εμφυλίου.

Η GNU αναγνωρίζεται διεθνώς ως η νόμιμη κυβέρνηση της Λιβύης και έχει την πολιτική και στρατιωτική υποστήριξη της Τουρκίας, καθώς και τη διπλωματική κάλυψη από ΟΗΕ, Κατάρ, Αλγερία και άλλα κράτη. Ελέγχει τον δυτικό άξονα της χώρας, κυρίως την πρωτεύουσα Τρίπολη και τις γύρω περιοχές. Στην πράξη, ωστόσο, η εξουσία της είναι ασταθής και συχνά αμφισβητείται από τοπικές ένοπλες ομάδες, πολιτοφυλακές και παραστρατιωτικές δυνάμεις που λειτουργούν ως αυτόνομα κέντρα εξουσίας.

Αν και η GNU προοριζόταν ως μεταβατική κυβέρνηση μέχρι τη διεξαγωγή εθνικών εκλογών, η αναβολή αυτών των εκλογών — αρχικά προγραμματισμένων για τον Δεκέμβριο του 2021 — έχει οδηγήσει σε κρίση νομιμοποίησης. Στο μεταξύ, η ανατολική πλευρά, υπό τον Χαφτάρ, δεν αναγνωρίζει πλέον την ισχύ της GNU και έχει ορίσει δική της κυβέρνηση, ενισχύοντας τον διχασμό.

Παρά τις δυσκολίες, η GNU συνεχίζει να εκπροσωπεί επίσημα τη Λιβύη σε διεθνή φόρα, να διαχειρίζεται συμβόλαια για ενέργεια, και να επιδιώκει ευρωπαϊκή συνεργασία για την αντιμετώπιση της μετανάστευσης και της ανασφάλειας. Η παρουσία της Τουρκίας, τόσο στρατιωτικά όσο και μέσω οικονομικών συμφωνιών, έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της GNU στην εξουσία.

Τουρκία – Λιβύη: Συμμαχία με όρους στρατηγικής επιρροής

Η σχέση της Τουρκίας με τη Λιβύη αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς μια περιφερειακή δύναμη μπορεί να διαμορφώσει εξελίξεις σε μια εύθραυστη χώρα μέσω στρατιωτικής, διπλωματικής και οικονομικής διείσδυσης.

Η στήριξη της Άγκυρας προς την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (GNU) της Τρίπολης δεν είναι απλώς μια πολιτική συμμαχία. Είναι το αποτέλεσμα μιας πολυεπίπεδης στρατηγικής: από την υπογραφή του τουρκο-λιβυκού μνημονίου για τις θαλάσσιες ζώνες το 2019, μέχρι την αποστολή στρατιωτικών μονάδων, drone, εξοπλισμού και συμβούλων στην Τρίπολη το 2020 — μια παρέμβαση που καθόρισε την έκβαση του εμφυλίου, σταματώντας την προέλαση του Χαφτάρ προς την πρωτεύουσα.

Για την Τουρκία, η Λιβύη είναι κρίσιμος κρίκος σε ένα ευρύτερο γεωστρατηγικό παιχνίδι που περιλαμβάνει την Ανατολική Μεσόγειο, την ενεργειακή ασφάλεια και τη θαλάσσια επιρροή. Το μνημόνιο του 2019, που «χαράζει» θαλάσσια σύνορα μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, ενισχύει την τουρκική θέση έναντι της Ελλάδας και της Κύπρου, ενώ δημιουργεί όρους οικονομικής συνεργασίας σε τομείς όπως η ενέργεια, οι κατασκευές και οι μεταφορές.

Από την πλευρά της GNU, η Τουρκία λειτουργεί ως εγγυητής ασφάλειας και σταθερότητας, σε μια περιοχή όπου η απειλή από τις δυνάμεις του Χαφτάρ και τις συμμαχικές του πολιτοφυλακές παραμένει ζωντανή. Η στρατιωτική παρουσία της Άγκυρας έχει επικυρωθεί με επίσημη συμφωνία που επιτρέπει τη διατήρηση τουρκικών στρατιωτικών βάσεων και προσωπικού στη Λιβύη.

Ωστόσο, το τοπίο δεν είναι απόλυτα μονοδιάστατο. Το 2025, η ανατολική πλευρά υπό τον Χαφτάρ άρχισε να αφήνει “παράθυρο” επαναπροσέγγισης με την Τουρκία, ιδίως γύρω από ζητήματα ενέργειας και εμπορίου. Αυτό ερμηνεύεται είτε ως αναγνώριση της τουρκικής ισχύος, είτε ως προσπάθεια επαναδιαπραγμάτευσης των όρων επιρροής με περισσότερους παίκτες στο τραπέζι.

Εν κατακλείδι, η Λιβύη είναι για την Τουρκία όχι μόνο μια πολιτική συμμαχία, αλλά ένα σταθερό προγεφύρωμα στη Βόρεια Αφρική, στον δρόμο για την εδραίωση της ως περιφερειακής υπερδύναμης.

Το μεταναστευτικό: Η Λιβύη ως πύλη και παγίδα για χιλιάδες ανθρώπους

Η γεωγραφική θέση της Λιβύης – ανάμεσα στην υποσαχάρια Αφρική και τις ευρωπαϊκές ακτές – την έχει μετατρέψει σε βασικό κόμβο για τη μετακίνηση προσφύγων και μεταναστών προς την Ευρώπη. Όμως, η συνεχιζόμενη πολιτική αστάθεια, η απουσία ελέγχου από κεντρικές αρχές και η δράση ένοπλων ομάδων έχουν μετατρέψει τη χώρα σε έναν από τους πιο επικίνδυνους διαδρόμους παράτυπης μετανάστευσης στον κόσμο.

Κάθε χρόνο, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι — από το Σουδάν, την Ερυθραία, τη Νιγηρία, αλλά και τη Συρία — περνούν στη Λιβύη με την ελπίδα να φτάσουν στις ευρωπαϊκές ακτές μέσω της Μεσογείου. Πολλοί πέφτουν θύματα διακινητών, καταναγκαστικής εργασίας ή βασανιστηρίων σε αυτοσχέδιες φυλακές που ελέγχουν πολιτοφυλακές. Αρκετοί εξ αυτών κρατούνται επ’ αόριστον χωρίς δίκη σε κέντρα κράτησης, σε συνθήκες που καταγγέλλονται συστηματικά από διεθνείς οργανώσεις.

Η χώρα παραμένει θεσμικά διχασμένη και στο συγκεκριμένο ζήτημα. Η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (GNU) στην Τρίπολη έχει υπογράψει συμφωνίες με την Ε.Ε. και την Ιταλία για την ενίσχυση της λιβυκής ακτοφυλακής, η οποία, ωστόσο, έχει κατηγορηθεί για επαναπροωθήσεις, κακομεταχείριση και συνεργασία με κυκλώματα διακίνησης.

Στην ανατολική Λιβύη, ο Χαλίφα Χαφτάρ διαχειρίζεται το μεταναστευτικό με τρόπο διαφορετικό: εκμεταλλεύεται τον έλεγχο των συνόρων και των λιμανιών της περιοχής του για να ασκήσει πίεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ζητώντας χρηματοδότηση και πολιτική αναγνώριση σε αντάλλαγμα για τη «συνεργασία». Πρόσφατα, μάλιστα, η ανατολική κυβέρνησή του απαγόρευσε την είσοδο ευρωπαίων αξιωματούχων για συζητήσεις πάνω στο μεταναστευτικό, υπογραμμίζοντας την πολιτική ένταση με τις Βρυξέλλες.

Η Ε.Ε., παγιδευμένη ανάμεσα στην ανάγκη περιορισμού των μεταναστευτικών ροών και στις εσωτερικές της αντιφάσεις, συνεχίζει να χρηματοδοτεί και τις δύο πλευρές, συχνά χωρίς διαφάνεια και χωρίς πραγματικό έλεγχο για τις επιπτώσεις στο έδαφος.

Το αποτέλεσμα είναι ένα φαύλο σύστημα: μετανάστες εγκλωβισμένοι σε ένα κράτος χωρίς κράτος, κυβερνήσεις που χρησιμοποιούν το μεταναστευτικό ως εργαλείο διαπραγμάτευσης και διεθνείς θεσμοί που αδυνατούν να επιβάλουν αποτελεσματική προστασία δικαιωμάτων.

Έκτακτα αυστηρότερα μέτρα από την Ελλάδα για το μεταναστευτικό

Η Ελλάδα, όπως η Ιταλία και η Μάλτα είναι οι χώρες που βρίσκονται αντιμέτωπες με τις μεταναστευτικές ροές από την Λιβύη. Μετά το διπλωματικό θρίλερ με τον Χαφτάρ, που χαρακτήρισε «ανεπιθύμητη» την ευρωπαϊκή αποστολή, συμπεριλαμβανομένου και του Υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνου Πλεύρη, η Κυβέρνηση προχώρησε κράτησε μια πιο αυστηρή στάση, ανακοινώνοντας αυστηρότερα μέτρα. 

1. Η αναστολή εξέταση αιτήσεων ασύλου αρχικά για 3 μήνες για όσους καταφθάνουν στην Ελλάδα, από την Βόρεια Αφρική με πλωτά μέσα
2. Δημιουργία μιας, σε πρώτη φάση, και πιθανόν και δεύτερης μόνιμης κλειστής δομής στην Κρήτη
3. Σύλληψη για όσους εισέρχονται παράνομα με πλωτά μέσα από την Βόρεια Αφρική 

• Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά
• Ελλάδα
• Ευρωπαϊκή Ένωση
• Λιβύη
• μεταναστευτικές ροές
• Μεταναστευτική κρίση
• μεταναστευτικό
• Μουάμαρ Καντάφι
• Του​ρκία
• Χαλίφα Χαφτάρ