«Μας φέρνει προ τετελεσμένων» – Το σχέδιο Τραμπ για την επίτευξη ειρήνης μεταξύ Ρωσίας – Ουκρανίας ανοίγει νέο ρήγμα ΗΠΑ–ΕΕ

Η αμερικανική πρόταση 28 σημείων για παύση πυρός στην Ουκρανία δεν διαβάζεται πλέον μόνο ως «ειρηνευτική πρωτοβουλία», αλλά ως test αντοχής στις σχέσεις ΗΠΑ–ΕΕ και στο εσωτερικό της ίδιας της Ευρώπης.
Ο τρόπος με τον οποίο συνδέει την κατάπαυση του πυρός με τα δεσμευμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία ύψους περίπου 140 δισ. ευρώ –που βρίσκονται κυρίως στο Βέλγιο και στην Euroclear– αγγίζει ένα από τα πιο ευαίσθητα νεύρα της Ένωσης: ποιος αποφασίζει, ποιος πληρώνει και ποιος κερδίζει από τον πόλεμο και την ειρήνη στην Ουκρανία.

Γιατί εξοργίζονται οι Βρυξέλλες

Η πρόταση των ΗΠΑ προβλέπει ότι:

• 100 δισ. δολάρια από τα παγωμένα ρωσικά assets θα κατευθυνθούν σε «αμερικανικής ηγεσίας προσπάθειες ανοικοδόμησης της Ουκρανίας».
• Οι ΗΠΑ θα λαμβάνουν το 50% των κερδών από τη διαχείριση αυτών των κεφαλαίων.
• Η Ευρώπη θα κληθεί να προσθέσει άλλα 100 δισ. δολάρια, φτάνοντας σε συνολικό πακέτο 200 δισ.
• Το υπόλοιπο των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων θα μπει σε ένα ξεχωριστό «επενδυτικό εργαλείο ΗΠΑ–Ρωσίας» για μελλοντικά projects «διεθνούς σταθερότητας».

Στις Βρυξέλλες, η πρώτη αντίδραση δεν ήταν διπλωματική αλλά σχεδόν ωμή. Ανώτερος αξιωματούχος της ΕΕ επισήμανε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ «δεν έχει καμία εξουσία» πάνω σε περιουσιακά στοιχεία που βρίσκονται υπό ευρωπαϊκή δικαιοδοσία, ενώ ο απεσταλμένος των ΗΠΑ Στιβ Γουίτκοφ δέχθηκε σκληρή κριτική σε off the record σχόλια, με Ευρωπαίο πολιτικό να λέει ότι «χρειάζεται ψυχίατρο».

Πίσω από τις εκρήξεις φαίνεται ένα βαθύτερο ζήτημα: η αμερικανική πρόταση αντιμετωπίζεται όχι ως κοινό σχέδιο για την Ουκρανία, αλλά ως προσπάθεια της Ουάσιγκτον να «γράψει» τους όρους της ειρήνης πάνω σε ευρωπαϊκό έδαφος και ευρωπαϊκό ρίσκο.

Το νομικό και πολιτικό ναρκοπέδιο των 140 δισ.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται ήδη σε μια εξαιρετικά λεπτή φάση: οι «27» προσπαθούν να καταλήξουν σε κοινό νομικό πλαίσιο για τη χρήση των παγωμένων ρωσικών assets, ώστε να στηθεί ένα ευρωπαϊκό δάνειοπρος την Ουκρανία.

Το ευρωπαϊκό σχέδιο προβλέπει:

• χρήση των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων ως εγγύηση για δάνειο προς το Κίεβο,
• αποπληρωμή μόνο αν η ρωσία δεχθεί στο μέλλον να καταβάλει πολεμικές αποζημιώσεις.

Η λογική των Βρυξελλών είναι ότι η νομική ευθύνη πρέπει να μείνει αυστηρά δεμένη με το διεθνές δίκαιο, ώστε να αποφευχθούν επικίνδυνα precedents: αν κατασχεθούν assets τρίτης χώρας χωρίς στιβαρό νομικό πλαίσιο, ανοίγει μια πόρτα που αύριο μπορεί να στραφεί και εναντίον της Ευρώπης.

Η αμερικανική πρόταση, αντίθετα, αντιμετωπίζει τα assets σε μεγάλο βαθμό ως γεωπολιτικό εργαλείο διαπραγμάτευσης: συνδέονται άμεσα με μια συμφωνία παύσης πυρός που θα φέρει η Ουάσιγκτον, και προβλέπεται μάλιστα και μελλοντικό επενδυτικό σχήμα ΗΠΑ–Ρωσίας. Για αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, αυτό μοιάζει περισσότερο με «πακέτο deal» μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας, με την ΕΕ στο ρόλο του υποχρεωτικού χρηματοδότη.

Ο βραχνάς του Βελγίου και η σκιά της Euroclear

Το Βέλγιο βρίσκεται στο επίκεντρο του προβλήματος, αφού το μεγαλύτερο μέρος των δεσμευμένων ρωσικών assets βρίσκεται στην Euroclear στις Βρυξέλλες.

Σφοδρές ευρωπαϊκές αντιδράσεις στο αμερικανικό σχέδιο για τα δεσμευμένα ρωσικά assets – «Είναι αηδιαστικό, οι Ουκρανοί θα χάσουν την αξιοπρέπειά τους»

Η κυβέρνηση του Βελγίου:

• ανησυχεί για οικονομική και νομική έκθεση σε περίπτωση που η ρωσία προσφύγει αργότερα για αποζημιώσεις,
• φοβάται στοχευμένα αντίποινα από τη Μόσχα, οικονομικά ή υβριδικά (κυρώσεις, πιέσεις, κυβερνοεπιθέσεις).

Η αμερικανική πρόταση ενισχύει αυτές τις ανησυχίες. Αν η αποδέσμευση των assets γίνει στο πλαίσιο μιας μελλοντικής συμφωνίας υπό αμερικανική διαμεσολάβηση, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι βλέπουν το εξής σενάριο:

• οι ΗΠΑ εμφανίζονται ως αρχιτέκτονες της ειρήνης και διαχειριστές μεγάλου μέρους των κερδών,
• η Ευρώπη αναλαμβάνει τον νομικό κίνδυνο και, αν τα πράγματα στραβώσουν, οι Ευρωπαίοι φορολογούμενοι μπορεί να βρεθούν στην πρώτη γραμμή του λογαριασμού προς τη Μόσχα.

Δεν είναι τυχαίο ότι Γάλλος πρώην υψηλόβαθμος αξιωματούχος χαρακτήρισε την πρόταση «σκανδαλώδη», υποστηρίζοντας ότι, ενώ οι Ευρωπαίοι παλεύουν για νομικά βιώσιμη λύση υπέρ της Ουκρανίας, το αμερικανικό κείμενο μοιάζει να ενσωματώνει και μια διάσταση κέρδους για τις ΗΠΑ.

Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανάμεσα σε αξιοπρέπεια και εξάρτηση

Για τον βολόντιμιρ ζελένσκι, το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Ο ίδιος προειδοποίησε ότι η αμερικανική πρόταση δημιουργεί μία από τις πιο κρίσιμες στιγμές για την Ουκρανία, θέτοντας ένα διπλό δίλημμα:

• από τη μία, ο κίνδυνος «χαμένης αξιοπρέπειας», αν η Ουκρανία εμφανιστεί να αποδέχεται μια συμφωνία που προσεγγίζεται ως «συνθηκολόγηση» από μερίδα των Ευρωπαίων,
• από την άλλη, ο κίνδυνος «απώλειας ενός βασικού εταίρου», αν το Κίεβο απορρίψει ευθέως το αμερικανικό πλαίσιο.

Η διαχείριση αυτής της ισορροπίας είναι εξαιρετικά λεπτή.
Από τη μία πλευρά, η στρατιωτική και οικονομική στήριξη των ΗΠΑ παραμένει κρίσιμη. Από την άλλη, η ευρωπαϊκή πορεία της Ουκρανίας (ένταξη στην ΕΕ, ανασυγκρότηση, εγγυήσεις ασφαλείας) περνά αναγκαστικά μέσα από τα χέρια των Ευρωπαίων.

Αν η Ουκρανία δώσει την εντύπωση ότι αποδέχεται ένα πακέτο αμερικανικών όρων εις βάρος των ευρωπαϊκών ευαισθησιών, κινδυνεύει να βρεθεί στη μέση μιας διπλής φθοράς: να θεωρηθεί «υπερβολικά απαιτητική» από την Ουάσιγκτον και «υπερβολικά ευέλικτη» από τις Βρυξέλλες.

Ποιος γράφει τους κανόνες της ειρήνης;

Στον πυρήνα της διαμάχης βρίσκεται ένα βαθύτερο ερώτημα:
ποιος θα γράψει τους κανόνες της επόμενης μέρας στην Ευρώπη;

• Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να αξιοποιήσουν τα παγωμένα ρωσικά assets ως μοχλό πίεσης, αλλά και ως βάση για ένα μεγάλο σχέδιο ανοικοδόμησης υπό αμερικανική ηγεσία.
• Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να προστατεύσει τη νομική της αξιοπιστία, την οικονομική της ασφάλεια και τον ρόλο της ως βασικού πολιτικού παίκτη στον πόλεμο της Ουκρανίας.
• Η ρωσία παρακολουθεί, γνωρίζοντας ότι κάθε ρωγμή ανάμεσα σε ΗΠΑ και ΕΕ μπορεί να μεταφραστεί σε στρατηγικό πλεονέκτημα.
• Η Ουκρανία κινδυνεύει να γίνει το πεδίο όπου συγκρούονται όχι μόνο στρατοί, αλλά και διαφορετικά μοντέλα ειρήνης.

Η αμερικανική πρόταση των 28 σημείων δεν είναι απλώς ένα τεχνικό κείμενο. Είναι ένα πολιτικό τεστ:
αν η Δύση μπορεί να βρει κοινή γλώσσα για την Ουκρανία, ή αν ο πόλεμος θα αφήσει πίσω του όχι μόνο ερείπια στο μέτωπο, αλλά και ένα βαθύ ρήγμα στο εσωτερικό του δυτικού στρατοπέδου.

• βέλγιο
• Βολοντίμιρ Ζελένσκι
• Ευρωπαϊκή Ένωση
• Ντόναλντ Τραμπ
• Ουκρανία
• Ρωσία
• Στιβ Γουίτκοφ