Ο ηθοποιός Γιάννης Χαρμπάτσης στο Newpost: «Δεν είναι ήρωας ούτε προδότης, είναι άνθρωπος που παλεύει να μείνει όρθιος»

Το βραβευμένο έργο του Μάνου Κουνουγάκη, «Φίλεμα», επιστρέφει για δεύτερη χρονιά στο Θέατρο Άβατον από τις 10 Οκτωβρίου και κάθε Παρασκευή, σε σκηνοθεσία της Λίνας Αλτιπαρμάκη. Μια παράσταση που, όπως αποδείχθηκε την περσινή σεζόν, άγγιξε βαθιά το κοινό, θέτοντας θεμελιώδη ερωτήματα για την ουσία της ανθρώπινης φύσης μέσα σε εποχές βίας και κατοχής.

Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται ένα πραγματικό γεγονός από τη Ναζιστική Κατοχή στην Κρήτη: η εκτέλεση 25 αμάχων στο χωριό Γέργερη Ηρακλείου και το παράδοξο «δείπνο φιλοξενίας» που τους προηγήθηκε — ένα τραπέζι που ένας καφετζής-παντοπώλης παρέθεσε στους ίδιους τους κατακτητές, την παραμονή της θηριωδίας. Εκεί, ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι, στην ενοχή και στη συγχώρεση, αναδύεται η τραγική ομορφιά της ανθρώπινης ψυχής.

Τον ρόλο του καφετζή ερμηνεύει ο Γιάννης Χαρμπάτσης, ένας ηθοποιός που, όπως ο ίδιος λέει, τον γοητεύει «η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην καλοσύνη και την απελπισία». Για εκείνον, ο χαρακτήρας του Γιόζεφ δεν είναι ούτε ήρωας ούτε προδότης — είναι ένας άνθρωπος που «παλεύει να μείνει όρθιος μέσα στην απανθρωπιά».

Στη συζήτησή μας, ο Χαρμπάτσης μιλά με ειλικρίνεια για τη δύναμη της φιλοξενίας, τη σημασία της συγχώρεσης και τη σημερινή επικαιρότητα ενός έργου που αναμετριέται με το απόλυτο κακό. «Σε έναν κόσμο βίας και διακρίσεων», σημειώνει, «το Φίλεμα μιλά για την ίδια την ουσία του ανθρώπου. Θέτει ερωτήματα όπως: τι σημαίνει να παραμένεις άνθρωπος μέσα στη βία; Μπορεί η συγχώρεση να νικήσει την εκδίκηση; Είναι η φιλοξενία δύναμη ή αδυναμία;»

Για τον ίδιο, η φιλοξενία είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια ευγένεια: «Δεν είναι μόνο να ανοίγεις το σπίτι σου, αλλά να ανοίγεις την καρδιά σου», λέει συγκινημένος. «Είναι μια πράξη βαθιάς ανθρωπιάς και, θα έλεγα, αντίστασης απέναντι στην αποξένωση και τον κυνισμό της εποχής μας.»

Και πράγματι, μέσα από το έργο του Κουνουγάκη, η θεατρική σκηνή μετατρέπεται σε χώρο συλλογικής μνήμης αλλά και προσωπικής ενδοσκόπησης — μια υπενθύμιση ότι η τέχνη μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως πράξη κατανόησης και αντίστασης. Όπως τονίζει ο ηθοποιός: «Η τέχνη δεν προσφέρει μόνο παρηγοριά· προσφέρει γνώση, αφυπνίζει συνειδήσεις, δημιουργεί γέφυρες. Και ναι, μπορεί να γίνει πράξη αντίστασης – όχι με όπλα, αλλά με ιδέες, εικόνες και συναισθήματα.»

Το «Φίλεμα» είναι τελικά μια πρόσκληση σε στοχασμό. Ένα θεατρικό τραπέζι όπου οι θεατές καλούνται να «γευτούν» την ίδια την έννοια της ανθρωπιάς, να αναρωτηθούν τι θα έκαναν αν βρίσκονταν στη θέση του ήρωα και να φύγουν, όπως εύχεται ο Χαρμπάτσης, «με ένα ερώτημα, όχι με μια έτοιμη απάντηση».

«Φίλεμα» συνεχίζεται για 2η σεζόν. Τι ήταν αυτό που έκανε την παράσταση να ξεχωρίσει;

Ο συνδυασμός ενός πολύ δυνατού δραματουργικά κειμένου όπως το Φϊλεμα του Μάνου Κουνουγάκη, με την λιτότητα και συμβολικότητα της σκηνοθεσίας της Λίνας Αλτιπαρμάκη, η οποία έδωσε χώρο στο να αναδειχθεί το κείμενο και οι σχέσεις των χαρακτήρων, βοήθησαν κι εμάς τους ηθοποιούς να μεταδώσουμε με αλήθεια και ένταση την ψυχική πάλη των ηρώων κι αυτό μίλησε κατευθείαν στην καρδιά του κόσμου. Σε έναν κόσμο βίας και διακρίσεων, το Φίλεμα μιλάει για την ίδια την ουσία του ανθρώπου. Θέτει ερωτήματα όπως τι σημαίνει να παραμένεις άνθρωπος μέσα στη βία, αν μπορεί η συγχώρεση να νικήσει την εκδίκηση, αν η φιλοξενία είναι δύναμη ή αδυναμία. Η θερμή ανταπόκριση του κοινού έδειξε ότι αυτά τα ερωτήματα μάς αφορούν όλους.

Ο χαρακτήρας του καφετζή, που υποδύεστε τραπεζώνει τους κατακτητές, αυτό κάνει κάποιους να τον χαρακτηρίζουν βαθιά αμφίσημο. Πόσο σημαντικό είναι για εσάς να παρουσιάζονται οι άνθρωποι με τις αντιφάσεις τους και όχι ως «καλοί» ή «κακοί»;

Αυτό ακριβώς είναι που με γοητεύει στον Γιόζεφ. Το ότι κινείται σε μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην καλοσύνη και την απελπισία, στην αξιοπρέπεια και στην ήττα. Ότι κουβαλά μέσα του την ευθραυστότητα αλλά και τη δύναμη της ανθρωπιάς. Ότι δεν είναι ένας ήρωας, ούτε ένας προδότης, αλλά ένας άνθρωπος με αντιφάσεις. Είναι πολύ σημαντικό οι χαρακτήρες να παρουσιάζονται με όλες τους τις αντιθέσεις, γιατί μόνο έτσι ο θεατής μπορεί να αναγνωρίσει κομμάτια του εαυτού του. Η αλήθεια βρίσκεται συνήθως ανάμεσα στο “καλό” και το “κακό”, κι εκεί ακριβώς ξεκινά η ουσιαστική δραματουργία. Ο Γιόζεφ δεν είναι ούτε “καλός” ούτε “κακός”, είναι άνθρωπος που παλεύει να μείνει όρθιος μέσα στην απανθρωπιά. Κι αυτό τον κάνει οικείο σε όλους μας.

Το «Φίλεμα» στηρίζεται σε ιστορικές μνήμες αλλά θέτει και υπαρξιακά/ηθικά ερωτήματα. Εσείς, ως ηθοποιός, πώς ισορροπείτε ανάμεσα στο ιστορικό και στο διαχρονικό στοιχείο;

Το Φίλεμα αντλεί από ιστορικές μνήμες, όμως δεν είναι μια αναπαράσταση· είναι ένας ζωντανός διάλογος με το παρόν. Ως ηθοποιός, προσπαθώ να κρατήσω τη ρίζα της μνήμης – τα γεγονότα, τις διώξεις, τη βία – αλλά την ίδια στιγμή να φωτίσω το διαχρονικό, το ανθρώπινο: την αγωνία για το καλό και το κακό, για τη συγχώρεση ή την εκδίκηση, για το αν μπορούμε να μείνουμε άνθρωποι μέσα στις αντιφάσεις μας. Αυτός ο συνδυασμός κάνει τον ρόλο ζωντανό.

Το έργο θίγει ζητήματα όπως η φιλοξενία, η συγχώρεση, αλλά και η βία και η προδοσία. Ποιο από αυτά νιώθετε πιο επίκαιρο σήμερα;

Η φιλοξενία είναι το πιο επίκαιρο ζήτημα: ο τρόπος που δεχόμαστε τον “άλλον” καθορίζει ποιοι είμαστε. Ζούμε σε μια εποχή που δοκιμάζεται συνεχώς η ικανότητά μας να δεχθούμε τον “άλλον” – τον πρόσφυγα, τον ξένο, τον διαφορετικό. Η φιλοξενία δεν είναι μια απλή πράξη καλοσύνης, είναι στάση ζωής και πολιτική πράξη. Νομίζω πως η επικαιρότητα του έργου είναι ότι μας δείχνει πόσο δύσκολο, αλλά και πόσο αναγκαίο, είναι να μείνουμε άνθρωποι μέσα σε τόσο σκληρές συνθήκες.

Τι θα θέλατε να “πάρει μαζί του” το κοινό φεύγοντας από την παράσταση;

Θα ήθελα το κοινό να φύγει με ένα ερώτημα, όχι με μια έτοιμη απάντηση. Να αναρωτηθεί πώς θα αντιδρούσε στη θέση του Γιόζεφ; Θα μπορούσε να συγχωρήσει, να δείξει φιλοξενία, ή θα παραδινόταν στη βία και στην εκδίκηση; Να θυμηθεί ότι η ανθρωπιά μας δοκιμάζεται καθημερινά και πως η επιλογή ανάμεσα στη βία και τη συγχώρεση είναι πάντα ανοιχτή.

Τι σημαίνει για εσάς προσωπικά η λέξη «φιλοξενία»;

Η φιλοξενία για μένα είναι πάνω απ’ όλα στάση ζωής. Για μένα η φιλοξενία δεν είναι μόνο να ανοίγεις το σπίτι σου, αλλά κυρίως να ανοίγεις την καρδιά σου. Σημαίνει να βλέπεις τον “άλλον” χωρίς φόβο ή προκατάληψη, να τον αναγνωρίζεις ως ισότιμο άνθρωπο, ακόμα κι αν ανήκει σε έναν διαφορετικό κόσμο από τον δικό σου. Είναι μια πράξη βαθιάς ανθρωπιάς και, θα έλεγα, αντίστασης απέναντι στην αποξένωση και τον κυνισμό της εποχής μας, που μας θυμίζει ποιοι πραγματικά είμαστε..
7. Ζούμε σε μια εποχή με βία, κρίσεις και συνεχείς αλλαγές. Πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί να γίνει εργαλείο κατανόησης και αντίστασης απέναντι σε όλα αυτά;
Απολύτως. Η τέχνη ήταν πάντα εργαλείο κατανόησης και αντίστασης. Μέσα από το θέατρο, τον κινηματογράφο, τη μουσική, ο άνθρωπος κατορθώνει να δει πιο καθαρά την εποχή του και τον εαυτό του. Σε περιόδους βίας και κρίσεων, η τέχνη δεν προσφέρει μόνο παρηγοριά· προσφέρει και γνώση, αφυπνίζει συνειδήσεις, δημιουργεί γέφυρες επικοινωνίας. Και ναι, μπορεί να γίνει πράξη αντίστασης – όχι με όπλα, αλλά με ιδέες, εικόνες και συναισθήματα που ανοίγουν δρόμους εκεί που όλα μοιάζουν κλειστά.

Αν είχατε τη δυνατότητα να “φιλέψετε” κάτι το ελληνικό κοινό σήμερα, ποιο θα ήταν αυτό;

Θα ήθελα να το φιλέψω με περισσότερη εμπιστοσύνη στον ίδιο του τον εαυτό και στη δύναμη της συλλογικότητας. Ζούμε σε μια εποχή φόβου, απομόνωσης και καχυποψίας, κι αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο είναι η πίστη ότι μπορούμε να σταθούμε ο ένας δίπλα στον άλλον. Αν είχα κάτι να προσφέρω ως “φίλεμα”, θα ήταν η αίσθηση ότι η ανθρωπιά δεν χάνεται, αρκεί να την καλλιεργούμε καθημερινά.

• Γιάννης Χαρμπάτσης
• Ηθοποιός
• θέατρο