Ο Μάρκος Βαμβακάρης έζησε τα πάντα…

Ο μεγάλος ρεμπέτης έζησε και δημιούργησε σε μια περίοδο από τις σκληρότερες της Ελλάδας, με τρεις δικτατορίες, δύο παγκόσμιους πόλεμους, τους Βαλκανικούς, τη Μικρασιατική καταστροφή, την Κατοχή, την Απελευθέρωση, τα Δεκεμβριανά, τον Εμφύλιο… Και ο Μάρκος ήταν πάντα εκεί έτοιμος να εναντιωθεί και να παλέψει.

Σε μια εποχή που κυριαρχούσε το δυτικού τύπου ελαφρό τραγούδι, με βαλσάκια, ταγκό, φοξ τροτ, τραγούδια για έρωτες, λουλούδια και αστέρια, ο Μάρκος Βαμβακάρης με την παρέα του στα κουτούκια του Πειραιά έγραψαν ιστορία στο ρεμπέτικο και λαϊκό τραγούδι, σε μια εποχή που εξουσία και αρχές το κυνηγούσαν, οι αστοί και οι διανοούμενοι το περιφρονούσαν. Ο Μάρκος Βαμβακάρης χωρίς να το ξέρει τότε, έγινε αυτός που έδωσε ζωή στο ελληνικό λαϊκό τραγούδι που εξέφρασε την αντίληψη ζωής και τις εμπειρίες του περιθωρίου και των κατώτερων κοινωνικών τάξεων.

Ο Μάνος Χατζιδάκις και το ρεμπέτικο

Και ενώ το ρεμπέτικο ήταν το λούμπεν, το απαγορευμένο, το περιθωριακό, το χασικλίδικο, το είδος που άκουγαν όλοι οι παραβατικοί τύποι, έρχεται ο Μάνος Χατζιδάκις στις 31 Ιανουαρίου του 1949, σε ηλικία 24 ετών και δίνει την περίφημη διάλεξή του για το Ρεμπέτικο στο θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν- ανατρέποντας τα πάντα. Τόλμησε να μιλήσει για το ρεμπέτικο ως θεμέλιο λίθο της σύγχρονης ελληνικής λαϊκής μουσικής και παρουσίασε στον κόσμο της Αθήνας και της τέχνης τον Μάρκο Βαμβακάρη και τη Σωτηρία Μπέλλου, οι οποίοι τραγούδησαν μπροστά στο έκπληκτο κοινό του “Θεάτρου Τέχνης”. Ο Χατζιδάκις τόλμησε εκείνη την εποχή και είπε για το ρεμπέτικο: “Πρόκειται για τέχνη γνησίως και μοναδικά Ελληνική”

Ποιος ήταν ο Μάρκος Βαμβακάρης

Ο Μάρκος Βαμβακάρης γεννήθηκε στην Σύρο 10 Μαΐου 1905 και πέθανε στην Νίκαια, 8 Φεβρουαρίου 1972. Ήταν Έλληνας τραγουδιστής, συνθέτης, στιχουργός και οργανοπαίκτης, ιδιαίτερα σημαντικός μουσικός του ρεμπέτικου τραγουδιού. Θεωρείται ο «Πατριάρχης» του ρεμπέτικου. Η οικογένεια του ήταν καθολικοί (για τον λόγο αυτό αργότερα απέκτησε και το παρατσούκλι «Φράγκος»). Οι γονείς του ήταν φτωχοί αγρότες και ήταν ο πρωτότοκος από έξι αδέλφια. Λόγω της κακής οικονομικής κατάστασης της οικογένειάς του, ο Μάρκος αναγκάστηκε να αφήσει το σχολείο και να εργαστεί ως λούστρος, εφημεριδοπώλης, εργάτης σε κλωστήρια, βοηθός σε οπωροπωλεία κ.ά.

Το 1920 σε ηλικία 15 ετών έφυγε από τη Σύρο, και πήγε στον Πειραιά, όπου αργότερα τον ακολούθησε και η οικογένειά του. Εκεί ασχολήθηκε με διάφορα επαγγέλματα, όπως λιμενεργάτης (φορτοεκφορτωτής, εργάτης γαιανθράκων στα λεγόμενα «καρβουνιάρικα») και περίπου από το 1925 μέχρι το 1935 ως εκδορέας στα δημοτικά σφαγεία Πειραιά και Αθηνών.

Στα 21 του έκανε τον πρώτο του γάμο. Παντρεύτηκε την Ελένη Μαυροειδή και εκείνη την εποχή, σύμφωνα με την αυτοβιογραφία του άκουσε κατά τύχη το Νίκο Αϊβαλιώτη να παίζει μπουζούκι, γεγονός που τον συνεπήρε και άλλαξε τη ζωή του. Άρχισε να μαθαίνει μπουζούκι και να γράφει τα πρώτα του τραγούδια. Το 1933, έπειτα από την πιεστική παρότρυνση του Σπύρου Περιστέρη, ο Μάρκος φωνογράφησε το πρώτο εμπορικά επιτυχημένο τραγούδι με μπουζούκι στην Ελλάδα, το «Καραντουζένι», ερμηνεύοντάς το ο ίδιος, παρόλες τις επιφυλάξεις που είχε για την ποιότητα της φωνής του. Η επιτυχία αυτής της ηχογράφησης σημάδεψε την ιστορία της Ελληνικής Δισκογραφίας, αφού από τότε ξεκίνησαν πολλοί μεγάλοι συνθέτες του ρεμπέτικου όπως ο Κώστας Σκαρβέλης, ο Σπύρος Περιστέρης και ο Παναγιώτης Τούντας να κάνουν ηχογραφήσεις συνοδεία λαϊκής ορχήστρας με μπουζούκια.

Το καλοκαίρι του 1934 συμμετείχε μαζί με τον Γιώργο Μπάτη, τον Στράτο Παγιουμτζή και τον Ανέστη Δελιά στο πρωτοποριακό για την εποχή μουσικό σχήμα «Η Τετράς η ξακουστή του Πειραιώς». Καθιέρωσε για πρώτη φορά την ορχήστρα με μπουζούκια και μπαγλαμάδες, η οποία παραμέρισε την προηγούμενη επιτυχημένη λαϊκή ορχήστρα με σαντούρια και βιολιά…

Η περίοδος λίγο πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι ίσως η παραγωγικότερή του. Μεταξύ άλλων, το 1935 έγραψε και φωνογράφησε το τραγούδι «Φραγκοσυριανή», το οποίο όμως έγινε πολύ μεγάλη επιτυχία 25 χρόνια αργότερα με τη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση.

Η Κατοχή και η απελευθέρωση

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής πέθαναν αρκετές προσωπικότητες της ελληνικής λαϊκής και ρεμπέτικης μουσικής (Παναγιώτης Τούντας, Κώστας Σκαρβέλης, Γιοβάν Τσαούς, Βαγγέλης Παπάζογλου, ο στενός συνεργάτης του Ανέστης Δελιάς κ.ά.). Ο Μάρκος Βαμβακάρης, αφού κατάφερε να επιβιώσει, παντρεύτηκε το 1942 για δεύτερη φορά την Ευαγγελία με την οποία απέκτησε πέντε παιδιά (δύο εκ των οποίων πέθαναν και από τ’ άλλα τρία, τον Βασίλη, τον Στέλιο και τον Δομένικο, οι δύο τελευταίοι έγιναν γνωστοί μουσικοί).

Μετά την απελευθέρωση πέρασε πολύ δύσκολα, και γιατί οι άνθρωποι της δισκογραφίας τον θεωρούσαν «ξεπερασμένο», και γιατί τα κέντρα δεν τον καλούσαν για εμφανίσεις αλλά και με τα προβλήματα υγείας που είχε. Πέρασε σοβαρές περιπέτειες με την παραμορφωτική αρθρίτιδα και την οικονομική του κατάσταση, ενώ αφορίστηκε από την Καθολική Εκκλησία γιατί παντρεύτηκε την δεύτερη φορά με ορθόδοξο γάμο (ο αφορισμός αυτός ωστόσο ήρθη το 1966). Ο Μάρκος Βαμβακάρης κατάφερε να επιβιώσει αλλά και να αποκαταστήσει το πρόβλημα υγείας του πηγαίνοντας στα ιαματικά λουτρά της Ικαρίας. Το 1954 επισκέφτηκε τη Σύρο όπου έγινε δεκτός με ενθουσιασμό και παρέμεινε για έναν χρόνο.

Αυτά μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’50, όταν μετά από πρωτοβουλία του Βασίλη Τσιτσάνη, η δισκογραφική εταιρία Columbia αποφασίζει να κυκλοφορήσει παλιά και καινούρια τραγούδια του Βαμβακάρη, τραγουδισμένα από τον ίδιο και από καλλιτέχνες όπως ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, η Καίτη Γκρέι, η Άντζελα Γκρέκα κ.ά. Έτσι, το 1960 αρχίζει η «δεύτερη καριέρα» του, όπως έλεγε και ο ίδιος.

Η κηδεία του έγινε με δανικά

Ο Μάρκος Βαμβακάρης απεβίωσε στις 8 Φεβρουαρίου του 1972 σε ηλικία 66 ετών, στο διαμέρισμα όπου κατοικούσε στη Νίκαια, συνεπεία νεφρικής ανεπάρκειας που του δημιούργησε ο σακχαρώδης διαβήτης. Την επόμενη μέρα του θανάτου του, κηδεύτηκε στο Γ’ Νεκροταφείο Αθηνών στη Νίκαια, όπου ενταφιάστηκε κανονικά παρουσία καθολικών ιερέων. Όπως δήλωσε σε τηλεοπτική εκπομπή ο γιος του Δομένικος, για την κηδεία του πατέρα του η οικογένειά του αναγκάστηκε να καταφύγει σε δάνειο προκειμένου να καλύψει τα έξοδά της.

Ο Μάρκος Βαμβακάρης παίζοντας παρέα και με τους δύο γιους του. Τον Στέλιο (δεξιά) και τον Δομένικο (αριστερά)

Δισκογραφία: Τα ηχογραφημένα τραγούδια του Βαμβακάρη υπερβαίνουν τα 200. Η πλειοψηφία ηχογραφήθηκε σε δίσκους 78 στροφών μεταξύ των ετών 1933 και 1956. Από το 1932 μέχρι το 1960 ηχογράφησε 149 τραγούδια δικής του συνθέσεως και 220 ως ερμηνευτής (131 δικά του και 89 άλλων δημιουργών), μεταξύ των οποίων συνθέσεις του Σπύρου Περιστέρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Αποστόλου Χατζηχρήστου και άλλων.

Δισκογραφία: Τα ηχογραφημένα τραγούδια του Βαμβακάρη υπερβαίνουν τα 200. Η πλειοψηφία ηχογραφήθηκε σε δίσκους 78 στροφών μεταξύ των ετών 1933 και 1956. Από το 1932 μέχρι το 1960 ηχογράφησε 149 τραγούδια δικής του συνθέσεως και 220 ως ερμηνευτής (131 δικά του και 89 άλλων δημιουργών), μεταξύ των οποίων συνθέσεις του Σπύρου Περιστέρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Αποστόλου Χατζηχρήστου και άλλων.

Ο Νταλάρας και ο Μάρκος

Ο Γιώργος Νταλάρας είναι ο μόνος που εξακολουθεί να ασχολείται με τους μεγάλους πατέρες του ρεμπέτικου και λαϊκού μας τραγουδιού. Οι δίσκοι και οι μουσικές του παραστάσεις για τον Τσιτσάνη και τον Βαμβακάρη είναι γνωστές σε όλους. Και κάποια στιγμή, επειδή πίστευε πως ο Μάρκος Βαμβακάρης, δεν αναγνωρίστηκε όπως του έπρεπε, ακόμη και μετά θάνατον – οργάνωσε συναυλίες και την έκδοση του διπλού άλμπουμ “Αφιέρωμα στον Μάρκο Βαμβακάρη”. Στο δίσκο, όπως και στις συναυλίες, συμμετείχαν και τα παιδιά του Μάρκου, οι συνθέτες και μουσικοί Στέλιος και Δομένικος Βαμβακάρης. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Γιώργος Νταλάρας παραχώρησε εξ’ ολοκλήρου τα δικαιώματα του από το δίσκο, για την διατήρηση της λειτουργίας και την κάλυψη εξόδων συντήρησης του Θεάτρου «Απόλλων» στη Σύρο.

1959 με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση

 

• Μάρκος Βαμβακάρης