Ο θάνατος δεν είναι μυστήριο: Τι συμβαίνει στο σώμα όταν πεθαίνεις;

Στο τελευταίο επεισόδιο της σειράς του FX Dying for Sex, μια νοσοκόμα σε μονάδα ανακουφιστικής φροντίδας, με μια παράξενη αλλά παρηγορητική δόση ενθουσιασμού, εξηγεί σε μια ασθενή τι να περιμένει καθώς πεθαίνει.

«Ο θάνατος δεν είναι μυστήριο. Δεν είναι ιατρική καταστροφή. Είναι μια σωματική διαδικασία, όπως η γέννα ή όπως όταν πηγαίνουμε στην τουαλέτα ή βήχουμε», συνεχίζει. «Το σώμα σου ξέρει τι να κάνει».

Η ασθενής θα τρώει και θα πίνει λιγότερο, για παράδειγμα, και θα κοιμάται πολύ περισσότερο· δεν θα σηκώνεται από το κρεβάτι και μπορεί να γίνει παραληρηματική. Τελικά, η αναπνοή της θα αρχίσει να επιβραδύνεται μέχρι να εμφανίσει το «ρόγχο του θανάτου». Μπορεί ακόμη να ζήσει το φαινόμενο της «αναλαμπής» (the rally), όπως λέει η νοσοκόμα, δηλαδή μια ξαφνική έξαρση ενέργειας και πνευματικής διαύγειας λίγες μέρες πριν την τελευταία της πνοή.

Η σκηνή βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα από τη ζωή της Μόλι Κόχαν, η οποία διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού σε τελικό στάδιο το 2015 και ξεκίνησε ένα σεξουαλικό ταξίδι μέχρι τον θάνατό της, τέσσερα χρόνια αργότερα. Η Κόχαν, που πέθανε στα 46 της, κατέγραψε τις εμπειρίες της σε ένα podcast με τη στενή της φίλη Νίκι Μπόιερ, το οποίο ενέπνευσε τη σειρά.

«Υπάρχει αυτή η υπόθεση –και είναι κατανοητή– ότι ο θάνατος δεν είναι κάτι που το κοινό θέλει να κοιτάξει. Φαίνεται πολύ τρομακτικό ή θλιβερό», λέει η Κιμ Ρόζενστοκ, συνδημιουργός, σεναριογράφος και εκτελεστική παραγωγός της σειράς. «Έτσι νιώσαμε ότι είχαμε την ευκαιρία να απεικονίσουμε τον θάνατο με έναν διαφορετικό τρόπο. Και κάνοντάς το αυτό, να τον κάνουμε έστω και λίγο λιγότερο μυστηριώδη και τρομακτικό».

Σε έναν βαθμό, κάθε θάνατος είναι μοναδικός, επειδή εξαρτάται από την ηλικία, την κατάσταση υγείας και την αιτία θανάτου ενός ανθρώπου, λέει η Τζούλι ΜακΦάντεν, νοσοκόμα ανακουφιστικής φροντίδας και διαδικτυακή εκπαιδεύτρια στο Λος Άντζελες. Αλλά για όσους δεν επηρεάζονται από τραυματικά γεγονότα, όπως ένα τροχαίο, οι περισσότεροι άνθρωποι θα περάσουν από συγκεκριμένα στάδια και συμπτώματα.

Οι ειδικοί λένε ότι το να γνωρίζουμε περισσότερα για τον θάνατο –αυτό που ονομάζουν «γραμματισμό στον θάνατο» (death literacy)– μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά να κατευνάσουμε τον φόβο μας. Δείτε τι λένε για την επιστήμη και την ψυχολογία της διαδικασίας του θανάτου.

Η φάση της μετάβασης

Μήνες πριν από τον θάνατο, ξεκινά η φάση της μετάβασης, λέει η ΜακΦάντεν. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος περνά περισσότερο χρόνο στο κρεβάτι, τρώει και πίνει λιγότερο, και χρειάζεται περισσότερη βοήθεια για καθημερινές δραστηριότητες, όπως το ντύσιμο ή η τουαλέτα. Σε αυτήν την περίοδο, είναι δύσκολο να παρακολουθήσει κανείς συζητήσεις και ο ύπνος καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της μέρας.

Αυτό το στάδιο είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αναγνωριστεί σε άτομα με άνοια ή νόσο του Πάρκινσον, προσθέτει η ΜακΦάντεν, επειδή τα σημάδια μοιάζουν με τα συμπτώματα της ασθένειάς τους.

Η φάση της μετάβασης μπορεί επίσης να περιλαμβάνει μία «αποσύνδεση από τον κόσμο» με τρόπο που κάνει τον χρόνο να φαίνεται ανύπαρκτος, λέει η Κόουλ Ιμπέρι, πιστοποιημένη θανατολόγος, ειδική στη μελέτη του θανάτου, του πένθους και της απώλειας. Οι αισθήσεις αρχίζουν επίσης να αμβλύνονται, λέει, οπότε η όραση, η ακοή, η γεύση, η όσφρηση και η αφή δεν είναι τόσο έντονες.

Λόγω της μειωμένης πρόσληψης τροφής και υγρών, σε αυτό το σημείο είναι πιθανό να εμφανιστεί κέτωση, μια κατάσταση όπου το σώμα καίει λίπος αντί για γλυκόζη. Η Ιμπέρι λέει ότι μερικοί άνθρωποι μπορεί να βιώσουν ανακούφιση από τον πόνο ή ευφορία, αλλά δεν είναι εντελώς ξεκάθαρο γιατί. Ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι ο νευροδιαβιβαστής Gaba αυξάνεται κατά την κέτωση, προκαλώντας αίσθηση ηρεμίας, ενώ η κορτιζόλη, η ορμόνη του στρες, μειώνεται.

Το ενεργό στάδιο του θανάτου

Όλα αυτά τα συμπτώματα θα ενταθούν μέχρι το τελευταίο στάδιο της ζωής, που ονομάζεται «ενεργός θάνατος», λέει η ΜακΦάντεν. Αυτό μπορεί να ξεκινήσει λίγες μέρες ή ώρες πριν από το τέλος. Κατά κύριο λόγο, ο άνθρωπος είναι αναίσθητος, και η αναπνοή και οι παλμοί μπορεί να γίνουν ακανόνιστοι.

Αν η αναπνοή ή οι παλμοί γίνουν υπερβολικά ασταθείς και προκαλούν δυσφορία, οι εργαζόμενοι στην ανακουφιστική φροντίδα μπορούν να φέρουν έναν μουσικοθανατολόγο, λέει η Ιμπέρι. Οι επαγγελματίες αυτοί παίζουν άρπα και χρησιμοποιούν τη φωνή τους δίπλα στο κρεβάτι. «Όταν πεθαίνουμε, το σώμα μας γίνεται λιγότερο αποτελεσματικό στο να λειτουργεί σαν ρολόι», λέει η Ιμπέρι, «οπότε όταν έρχεται ο μουσικοθανατολόγος, το σώμα “δένεται” με τον ρυθμό της μουσικής του».

Αυτό είναι και το στάδιο που μπορεί να συμβεί η «αναλαμπή». Περίπου το ένα τρίτο των ανθρώπων τη βιώνει λίγο πριν τον από θάνατο, σύμφωνα με τη ΜακΦάντεν. Για λίγες μέρες, ώρες ή ακόμα και λεπτά, οι προσωπικότητες επανέρχονται, θυμούνται τα ονόματα των αγαπημένων τους και λαχταρούν ξανά τα αγαπημένα τους φαγητά.

«Δεν υπάρχει μια οριστική επιστημονική εξήγηση για αυτό», λέει η Ιμπέρι. «Αλλά θα πω ότι είναι ένα πανέμορφο, πανέμορφο δώρο».

Είναι επίσης πολύ συνηθισμένο, σε οποιοδήποτε σημείο του ενεργού θανάτου, να υπάρχουν παραισθήσεις ή οράματα που συνήθως περιλαμβάνουν αγαπημένους που έχουν πεθάνει. Η Ιμπέρι λέει ότι οι ετοιμοθάνατοι συχνά μιλούν για το ότι πρέπει να φτιάξουν τη βαλίτσα τους ή ότι περιμένουν να τους παραλάβει κάποιος σε αεροδρόμιο.

Τερματικές εκκρίσεις ή «ρόγχος του θανάτου»

Το τελευταίο πράγμα που συμβαίνει πριν από τον θάνατο είναι μια αλλαγή στο μοτίβο της αναπνοής, που ονομάζεται αναπνοή Cheyne–Stokes, λέει η Ιμπέρι. Σαν ψάρι έξω από το νερό, ο άνθρωπος παίρνει μια σειρά από γρήγορες αναπνοές, ακολουθούμενες από μεγάλα διαστήματα χωρίς αναπνοή.

Ως αποτέλεσμα, δεν μπορεί να καταπιεί βλέννα ή σάλιο, που συσσωρεύονται στο πίσω μέρος του λαιμού, κάνοντας την αναπνοή να ακούγεται σαν γουργούρισμα.

Αυτοί οι θόρυβοι ονομάζονται τερματικές εκκρίσεις, πιο γνωστές ως «ρόγχος του θανάτου». Αν και ακούγεται επώδυνο, η αναπνοή Cheyne–Stokes δεν πονάει – όπως και το μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας του ενεργού θανάτου, λέει η ΜακΦάντεν, η οποία μπορεί να το διαπιστώσει από τις μη λεκτικές αντιδράσεις των ασθενών.

«Ένας άνθρωπος που πεθαίνει είναι σαν ένα μωρό», λέει η ΜακΦάντεν. «Τα μωρά δεν μπορούν να πουν ότι πεινάνε ή ότι βγάζουν δόντια, αλλά μπορείς να καταλάβεις ότι κάτι δεν πάει καλά από τη συμπεριφορά τους. Το ίδιο ισχύει και για τους ετοιμοθάνατους».

Γιατί είναι σημαντικός ο γραμματισμός στον θάνατο

«Στην αμερικανική κουλτούρα, ο θάνατος φοβάται βαθιά και θεωρείται μια καταστροφή που πρέπει να αποφευχθεί πάση θυσία», λέει η Ρόζενστοκ. «Ήταν σημαντικό για εμάς να αποδώσουμε τη διαδικασία του θανάτου με έναν αληθινό τρόπο».

Είναι φυσιολογικό να φοβόμαστε τον θάνατο, επειδή είναι στη φύση μας να επιβιώνουμε, λέει η Ιμπέρι, αλλά ο καλύτερος τρόπος να εξαλείψουμε αυτόν τον φόβο είναι να ενημερωθούμε. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι όσο περισσότερο μαθαίνουμε και σκεφτόμαστε τον θάνατο, τόσο λιγότερο άγχος έχουμε για την εμπειρία του.

Ο γραμματισμός στον θάνατο μπορεί να είναι ιδιαίτερα βοηθητικός για ανθρώπους που ήδη πεθαίνουν, λέει η ΜακΦάντεν. «Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν νιώθουν άνετα να μιλούν γι’ αυτό, οπότε όλοι αποφεύγουν το θέμα. Αλλά στο τέλος της μέρας, θέλουν απαντήσεις, και γενικά έχουμε κάποιες», λέει η ΜακΦάντεν.

«Δεν ξέρουμε ακριβώς πώς θα είναι αφού φύγετε, αλλά ξέρουμε αρκετά για το τι μπορείτε να περιμένετε [κατά τη διαδικασία], και στις περισσότερες περιπτώσεις, οι ασθενείς μου και οι οικογένειές τους ανακουφίζονται μόλις μάθουν περισσότερα».

Αυτό συμβαίνει γιατί ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα στον θάνατο είναι η απώλεια του ελέγχου, λέει η Ιμπέρι, και η εκπαίδευση γύρω από τον θάνατο μπορεί να βοηθήσει να ξαναπάρει κανείς τον έλεγχο. Από την άλλη πλευρά, κάποιοι άνθρωποι μπορεί να βρουν αίσθηση ελέγχου αρνούμενοι να μάθουν περισσότερα γι’ αυτό που τους συμβαίνει ή στον αγαπημένο τους, προσθέτει η Ιμπέρι, κάτι που μπορεί να είναι εξίσου θεραπευτικό.

«Το να στηρίξεις αυτήν την αντίσταση είναι μερικές φορές πιο σημαντικό», λέει η Ιμπέρι, «επειδή αυτό μπορεί να είναι ό,τι ακριβώς χρειάζεται κάποιος εκείνη τη στιγμή του ταξιδιού του».

Πάνω απ’ όλα, «είμαστε φτιαγμένοι για τον θάνατο, όπως είμαστε φτιαγμένοι και για τη γέννηση», λέει η ΜακΦάντεν. «Όσο περισσότερο το κατανοούμε αυτό, τόσο καλύτερα θα ζήσουμε – και τόσο πιο γαλήνια θα πεθάνουμε».

Πηγή: theguardian

• διαδικασία
• θάνατος