Ο «βασιλιάς» Τραμπ είναι γυμνός: Όταν η ισχύς δεν αρκεί

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία των μεγάλων δυνάμεων που η πραγματικότητα απογυμνώνει τον μύθο της παντοδυναμίας. Ο πόλεμος στο Ιράν φαίνεται να είναι μια τέτοια στιγμή για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όχι γιατί η Ουάσιγκτον έχασε τη στρατιωτική της υπεροχή κάθε άλλο. Οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις εξακολουθούν να διαθέτουν τεχνολογία, δυνατότητες προβολής ισχύος και επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα που καμία άλλη χώρα δεν μπορεί εύκολα να ανταγωνιστεί. Το πρόβλημα είναι αλλού: στην αδυναμία να μετατραπεί αυτή η δύναμη σε σταθερά πολιτικά αποτελέσματα.

Ο πόλεμος ανέδειξε ένα παλιό παράδοξο της αμερικανικής ισχύος. Οι ΗΠΑ μπορούν να πλήξουν στόχους με χειρουργική ακρίβεια, να κινητοποιήσουν συμμαχίες και να κυριαρχήσουν σε πολλαπλά στρατιωτικά πεδία. Ωστόσο, η ικανότητα να ελέγχουν τις εξελίξεις που ακολουθούν μετά τα πλήγματα γίνεται ολοένα πιο περιορισμένη. Η αναταραχή στα Στενά του Ορμούζ, οι πιέσεις στις αγορές ενέργειας και οι επιφυλάξεις ακόμη και συμμάχων δείχνουν ότι η στρατιωτική υπεροχή δεν ισοδυναμεί πλέον με στρατηγικό έλεγχο.

Το φαινόμενο αυτό δεν εμφανίστηκε τώρα. Το Βιετνάμ αποκάλυψε ότι η συντριπτική στρατιωτική ισχύς δεν εγγυάται πολιτική νίκη. Το Ιράκ έδειξε πόσο δύσκολο είναι να μετατραπεί η κατάκτηση ενός κράτους σε βιώσιμη διακυβέρνηση. Το Αφγανιστάν επιβεβαίωσε ότι ακόμη και ο ισχυρότερος στρατός του κόσμου δεν μπορεί εύκολα να επιβάλει μια νέα τάξη πραγμάτων. Η κρίση με το Ιράν μοιάζει να προσθέτει ένα ακόμη κεφάλαιο σε αυτή τη μακρά αλυσίδα.

Αυτό ακριβώς είχε προβλέψει ήδη από το 2002 ο Ιμάνουελ Βαλλερστάιν. Οι ηγεμονικές δυνάμεις, έλεγε, δεν καταρρέουν απότομα, διαβρώνονται σταδιακά. Η ισχύς τους παραμένει τεράστια, αλλά η ικανότητά τους να διαμορφώνουν αποτελέσματα μειώνεται. Οι σύμμαχοι γίνονται πιο διστακτικοί, οι ουδέτεροι πιο επιφυλακτικοί και οι αντίπαλοι εκμεταλλεύονται τα κενά.

Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο: ο κόσμος έχει αλλάξει. Η εποχή της μονοπολικής υπεροχής των ΗΠΑ μετά τον Ψυχρό Πόλεμο έχει τελειώσει. Η Κίνα αναδύεται ως συστημικός ανταγωνιστής, οι περιφερειακές δυνάμεις αποκτούν μεγαλύτερη αυτονομία και οι συγκρούσεις εξελίσσονται σε ένα διεθνές σύστημα όπου η ισχύς είναι διάχυτη και όχι συγκεντρωμένη.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν μια τεράστια δύναμη. Διαθέτουν τεχνολογική πρωτοπορία, ισχυρή οικονομία, ενεργειακή αυτάρκεια και ένα πλέγμα συμμαχιών που καμία άλλη χώρα δεν διαθέτει. Όμως το μοντέλο της αμερικανικής ηγεμονίας η δυνατότητα να επιβάλλουν τους κανόνες του παιχνιδιού σχεδόν μονομερώς έχει παρέλθει. Ο Ντόναλντ Τραμπ επιχειρεί με τον παλιό τρόπο να επιβληθεί και να διατηρήσει την ηγεμονία τω ΗΠΑ αλλά το μόνο που καταφέρνει είναι να επιταχύνει την πτώση της ενώ παράλληλα την απομονώνει από τους παραδοσιακούς συμμάχους της.

Το διεθνές δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ κρατών, οργανισμών και λαών, ώστε η ισχύς να μην μετατρέπεται σε αυθαιρεσία. Συχνά ακούγεται το επιχείρημα ότι «ο ισχυρός κάνει ό,τι θέλει». Αυτό ίσως ίσχυε περισσότερο σε παλαιότερες εποχές. Στον σύγχρονο κόσμο, όμως, η πραγματική ισχύς αποδεικνύεται μέσα από συμμαχίες, συνεννόηση και νομιμοποίηση. Η ίδια η ιστορία του Ψυχρού Πολέμου το δείχνει: οι ΗΠΑ επικράτησαν όχι μόνο λόγω στρατιωτικής δύναμης, αλλά επειδή έπεισαν ότι εκπροσωπούν περισσότερη δημοκρατία, ελευθερία και προοπτική. Η Σοβιετική Ένωση δεν κατέρρευσε μόνο από έξω, αλλά κυρίως από μέσα και γιατί δεν κατάφερε να προσαρμοστεί όπως έκανε η Κίνα.

Η έννοια του soft power περιγράφει την ικανότητα ενός κράτους να επηρεάζει τον κόσμο όχι μέσω φόβου ή εξαναγκασμού, αλλά μέσω αξιών, θεσμών, πολιτισμού και αξιοπιστίας, προφανώς και η δύναμη στρατιωτικής ισχύος παίζει τον ρόλο της. Σε αντίθεση με την αλαζονική επίδειξη δύναμης, η ήπια ισχύς δημιουργεί συμμαχίες και νομιμοποίηση. Έτσι κέρδισαν οι Ηνωμένες Πολιτείες τον Ψυχρό Πόλεμο: πείθοντας ότι το μοντέλο τους προσφέρει περισσότερη ελευθερία και ευημερία. Σήμερα όμως η πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ συχνά δίνει έμφαση στη σκληρή ισχύ και την επιβολή με εκβιασμούς. Το ερώτημα είναι αν μια υπερδύναμη μπορεί να παραμείνει ηγετική όταν εγκαταλείπει το ισχυρότερο εργαλείο της: την ικανότητα να πείθει.

Η πραγματική πρόκληση λοιπόν δεν είναι η απώλεια ισχύος, αλλά η προσαρμογή σε έναν κόσμο όπου η ισχύς δεν αρκεί από μόνη της. Όταν μια υπερδύναμη συνεχίζει να ενεργεί σαν να βρίσκεται ακόμη στην εποχή της μονοκρατορίας της και των όπλων, τότε η ιστορία της ψιθυρίζει την πιο επικίνδυνη φράση: Ο βασιλιάς είναι γυμνός και μόνος.

• ΗΠΑ
• Ντόναλντ Τραμπ
• Πόλεμος στη Μέση Ανατολή