Όταν ο πόλεμος πατάει «επί σκηνής»: Θεατρικά αντιπολεμικά αριστουργήματα που στέκονται απέναντι στη «φρίκη του παραλόγου»

Σε εποχές όπου οι εικόνες της καταστροφής επιστρέφουν καθημερινά στο προσκήνιο, το θέατρο εξακολουθεί να λειτουργεί ως ένας από τους πιο ισχυρούς χώρους αντίστασης, μνήμης και ηθικού στοχασμού. Δεν σταματά τους πολέμους· μπορεί όμως να αποκαλύψει με σπάνια ένταση τη βία, την αποσύνθεση, την απώλεια και την ανθρώπινη ευθύνη που αφήνουν πίσω τους. Από τον Μπέρτολτ Μπρεχτ έως τον Σάμιουελ Μπέκετ και από την αρχαία τραγωδία έως το σύγχρονο πολιτικό δράμα, ορισμένα θεατρικά έργα στέκονται απέναντι στη φρίκη όχι με συνθήματα, αλλά με δραματουργική δύναμη.

Ανάμεσα στα κορυφαία αντιπολεμικά έργα ξεχωρίζει φυσικά η εμβληματική «Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της» του Μπέρτολτ Μπρεχτ. Το έργο, γραμμένο στη σκιά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, παρακολουθεί μια γυναίκα που προσπαθεί να επιβιώσει εμπορευόμενη τον ίδιο τον πόλεμο, την ώρα που χάνει σταδιακά τα παιδιά της. Ο Μπρεχτ δεν εξιδανικεύει ούτε ηρωοποιεί κανέναν· αντίθετα, ξεσκεπάζει τη βαθιά συνένοχησχέση ανάμεσα στην επιβίωση, το κέρδος και την καταστροφή. Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο που παραμένει έως σήμερα ανατριχιαστικά επίκαιρο.

Δίπλα του στέκει το «Όπλα και ο άνθρωπος» του Τζορτζ Μπέρναρντ Σο, ένα έργο που με όχημα την ειρωνεία και την αποδόμηση του ρομαντικού ηρωισμού καταρρίπτει τη μυθολογία του πολέμου. Αντί για ένδοξους στρατιώτες και πατριωτικές κορώνες, ο Σο προβάλλει την ανθρώπινη αδυναμία, τον φόβο και την κωμικοτραγική διάσταση της σύγκρουσης. Εκεί όπου ο πόλεμος παρουσιάζεται συχνά ως πεδίο ανδρείας, το έργο υπενθυμίζει ότι πίσω από τις σημαίες βρίσκονται σώματα και ζωές.

Όταν το σινεμά δείχνει τον δρόμο της ειρήνης: Πέντε πολεμικά αριστουργήματα που αποκαλύπτουν τη φρίκη «εκ των έσω»

Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την άτυπη αντιπολεμική σκηνή έχει και το «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Σάμιουελ Μπέκετ. Παρότι δεν είναι αντιπολεμικό με την άμεση, ρεαλιστική έννοια, το σύμπαν του είναι ποτισμένο από τη μεταπολεμική ερήμωση και την υπαρξιακή κατάρρευση που άφησε πίσω του ο 20ός αιώνας. Δύο άνθρωποι περιμένουν, μιλούν, επαναλαμβάνονται, επιβιώνουν σε έναν κόσμο σχεδόν κατεστραμμένο, χωρίς βεβαιότητες και χωρίς έξοδο. Στον Μπέκετ, η φρίκη του πολέμου δεν εμφανίζεται μόνο ως γεγονός, αλλά και ως μόνιμη ρωγμή στη γλώσσα, στη μνήμη και στην ίδια την ανθρώπινη παρουσία.

Από την αρχαιότητα, οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη παραμένουν ίσως ένα από τα πιο συνταρακτικά θεατρικά κείμενα εναντίον της πολεμικής βίας. Το βλέμμα δεν στρέφεται στους νικητές, αλλά στις γυναίκες της ηττημένης Τροίας, που θρηνούν για τους νεκρούς τους και περιμένουν τη σκλαβιά. Ο Ευριπίδης δεν υμνεί τη νίκη· καταγράφει το τίμημά της. Και ακριβώς γι’ αυτό το έργο μοιάζει να συνομιλεί ευθέως με κάθε σύγχρονη εικόνα εκτοπισμού, ερειπίων και αμάχων που πληρώνουν το κόστος μιας σύγκρουσης που δεν αποφάσισαν.

Στο ίδιο πνεύμα, οι «Πέρσες» του Αισχύλου αποτελούν ένα μοναδικό παράδειγμα θεατρικής γενναιότητας. Πρόκειται για ένα έργο που, αντί να πανηγυρίζει τη νίκη των Ελλήνων, επιλέγει να παρουσιάσει τον πόνο των ηττημένων Περσών μετά τη Σαλαμίνα. Αυτή η μετατόπιση του βλέμματος προς τον «άλλο» συνιστά μια βαθιά ανθρωπιστική χειρονομία, που ξεπερνά τον εθνικό θρίαμβο και αναδεικνύει το πένθος ως κοινή μοίρα.

Oι μεγάλοι συγγραφείς ξορκίζουν τον πόλεμο: Το «αποτύπωμα» της λογοτεχνίας στα πολεμικά αρχεία – Πέντε αντιπολεμικά αριστουργήματα

Στον 20ό αιώνα, το «Τέλος του παιχνιδιού» του Μπέκετ και το «Οι δρόμοι του δάσους» του Ζαν Ζιροντού μπορούν επίσης να διαβαστούν μέσα από το πρίσμα μιας βαθιάς πολιτικής και υπαρξιακής αμφισβήτησης της βίας. Το θέατρο δεν χρειάζεται πάντα να δείχνει πεδία μαχών ή στρατούς για να μιλήσει για τον πόλεμο. Συχνά αρκεί να αποτυπώνει έναν κόσμο διαλυμένο, όπου οι άνθρωποι αδυνατούν πια να επικοινωνήσουν, να ελπίσουν ή να πιστέψουν σε μια σταθερή ηθική τάξη.

Ξεχωριστή αναφορά αξίζει και στο «Oh, What a Lovely War!», το μουσικό σατιρικό έργο των Joan Littlewood και Theatre Workshop, που απογυμνώνει με καυστικό τρόπο την παράνοια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Με τραγούδια, χιούμορ και σκληρή ειρωνεία, το έργο αναδεικνύει την παραλογικότητα της πολεμικής μηχανής και το χάσμα ανάμεσα στις αποφάσεις των ισχυρών και στον θάνατο των απλών ανθρώπων.

Αλλά και στο νεότερο πολιτικό θέατρο, έργα όπως το «Black Watch» της Gregory Burke έδειξαν πως η σκηνή μπορεί ακόμη να γίνει τόπος μαρτυρίας για τον σύγχρονο πόλεμο, εστιάζοντας στις εμπειρίες στρατιωτών που επιστρέφουν από το Ιράκ κουβαλώντας τραύματα ορατά και αόρατα. Το αντιπολεμικό θέατρο, λοιπόν, δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν· παραμένει ζωντανό, ακριβώς επειδή η ιστορία επιμένει να επαναλαμβάνει τις πιο σκοτεινές της εκδοχές.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η σκηνή μετατρέπεται σε χώρο όπου η φρίκη δεν εξωραΐζεται, αλλά απογυμνώνεται. Οι ήρωες δεν είναι υπεράνθρωποι, οι νίκες δεν είναι καθαρές, και η δόξα σπανίως αντέχει όταν βρεθεί απέναντι στο πένθος. Το θέατρο, όταν μιλά ουσιαστικά για τον πόλεμο, δεν ζητά απλώς συγκίνηση. Ζητά κρίση, ευθύνη και μνήμη.

Ίσως γι’ αυτό τα μεγάλα αντιπολεμικά έργα δεν παλιώνουν ποτέ. Όσο ο πόλεμος επιστρέφει, τόσο αυτά θα επιστρέφουν μαζί του, υπενθυμίζοντας ότι απέναντι στη βαρβαρότητα η τέχνη δεν είναι πολυτέλεια, αλλά μια μορφή ηθικής εγρήγορσης.

• αντιπολεμικά έργα
• θέατρο
• Μπέρτολτ Μπρεχτ
• Σάμιουελ Μπέκετ