«Ποιος το είπε αυτό;»: Η απάντηση του Χρουστσόφ που εξιστόρησε όλη την ιστορία του αυταρχισμού

Υπάρχουν ιστορικές φράσεις που, ακόμη κι όταν φτάνουν σε εμάς μέσα από τη μορφή πολιτικού ανεκδότου, κουβαλούν μεγαλύτερη αλήθεια από ολόκληρα εγχειρίδια. Μία από αυτές αποδίδεται στον Νικίτα Χρουστσόφ και αφορά τη στιγμή που η Σοβιετική Ένωση άρχισε να μιλά, έστω και καθυστερημένα, για τα εγκλήματα του Ιωσήφ Στάλιν.

Η σκηνή τοποθετείται στα χρόνια της αποσταλινοποίησης, μετά τον θάνατο του Στάλιν, όταν ο Χρουστσόφ επιχείρησε να αποδομήσει την προσωπολατρία και τον τρόμο που είχαν σημαδέψει τη σοβιετική κοινωνία. Στο πλαίσιο αυτό, εκφώνησε το 1956 την περίφημη «Μυστική Ομιλία» στο 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ, καταγγέλλοντας την αυθαιρεσία, τις διώξεις και τις εκκαθαρίσεις της σταλινικής περιόδου.

Σύμφωνα με το γνωστό πολιτικό ανέκδοτο, την ώρα που ο Χρουστσόφ κατήγγελλε τον Στάλιν, κάποιος από την αίθουσα φώναξε: «Και εσείς τι κάνατε τότε, σύντροφε;».

Ο Χρουστσόφ σταμάτησε. Κοίταξε προς το ακροατήριο και ρώτησε οργισμένος: «Ποιος το είπε αυτό;».

Στην αίθουσα απλώθηκε σιωπή. Κανείς δεν απάντησε. Κανείς δεν σηκώθηκε. Κανείς δεν ανέλαβε την ευθύνη της ερώτησης.

Και τότε ο Χρουστσόφ φέρεται να είπε: «Αυτό ακριβώς έκανα κι εγώ τότε. Το ίδιο που κάνετε τώρα κι εσείς».

Η απάντηση αυτή, είτε αποδόθηκε αυτολεξεί είτε διασώθηκε ως πολιτική παραβολή, συμπυκνώνει με σχεδόν ανατριχιαστική ακρίβεια την ιστορία του αυταρχισμού. Διότι ο αυταρχισμός δεν στηρίζεται μόνο στον φόβο που προκαλεί ο ηγέτης. Στηρίζεται και στη σιωπή όσων βρίσκονται γύρω του.

Το ερώτημα προς τον Χρουστσόφ ήταν εύλογο. Πού ήταν όλοι αυτοί όταν ο Στάλιν κυβερνούσε με τρόμο; Πού ήταν τα στελέχη του κόμματος, οι αξιωματούχοι, οι διανοούμενοι, οι δικαστές, οι γραφειοκράτες, οι στρατιωτικοί; Πού ήταν όταν χτίζονταν τα στρατόπεδα, όταν οργανώνονταν οι εκκαθαρίσεις, όταν οι άνθρωποι εξαφανίζονταν μέσα στη νύχτα;

Η απάντηση είναι σκληρή: ήταν εκεί. Αλλά σιωπούσαν.

Και αυτή είναι η βαθύτερη αλήθεια της φράσης. Κάθε αυταρχικό καθεστώς χρειάζεται τον ηγέτη του, τους μηχανισμούς του και τους εκτελεστές του. Χρειάζεται όμως και κάτι ακόμη: τη συμμόρφωση των φοβισμένων, την αμηχανία των βολεμένων, την παθητικότητα των παρατηρητών και την προσαρμογή όσων ξέρουν αλλά δεν μιλούν.

Ο Στάλιν δεν υπήρξε μόνο ένα πρόσωπο. Υπήρξε ένα σύστημα. Ένα σύστημα που έμαθε στους ανθρώπους να σκέφτονται πριν μιλήσουν, να φοβούνται πριν ρωτήσουν, να υπολογίζουν πριν διαφωνήσουν. Η εξουσία του δεν ήταν μόνο η βία. Ήταν η εσωτερίκευση της βίας από την κοινωνία.

Κράτος Δικαίου: Πώς ορίζεται ερμηνευτικά το περιεχόμενο της φράσης

Η σιωπή στην αίθουσα, όταν ο Χρουστσόφ ρώτησε «ποιος το είπε αυτό;», ήταν η ίδια σιωπή που είχε επιτρέψει στο προηγούμενο καθεστώς να λειτουργήσει. Εκείνη τη στιγμή, το ακροατήριο δεν άκουγε απλώς μια απάντηση. Έβλεπε τον εαυτό του στον καθρέφτη.

Και μέσα σε αυτή την παραδοχή βρίσκεται όλη η τραγωδία της πολιτικής ιστορίας. Οι αυταρχισμοί συνήθως επιβάλλονται από μια μικρή κορυφή εξουσίας. Σταθεροποιούνται όμως μόνο όταν αρκετοί άνθρωποι πείθονται ότι η σιωπή είναι η πιο «συνετή» επιλογή.

Διότι οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν μόνο όταν εμφανίζεται ένας ισχυρός ηγέτης που τις αμφισβητεί. Καταρρέουν και όταν αρκετοί άνθρωποι γύρω του κάνουν ότι δεν βλέπουν.

Πίσω από κάθε ηγεμόνα που φοβίζει, υπάρχει ένα ακροατήριο που σωπαίνει. Και πίσω από κάθε καθεστώς που επιβιώνει, υπάρχουν άνθρωποι που κάποτε σκέφτηκαν να μιλήσουν, αλλά δεν το έκαναν.

Στο τέλος, η πιο δύσκολη ερώτηση δεν είναι τι έκανε ο Στάλιν. Αυτό, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, η ιστορία το κατέγραψε. Η πιο δύσκολη ερώτηση είναι τι έκαναν όλοι οι υπόλοιποι.

• Ιωσήφ Στάλιν
• Νικήτα Χρουστσόφ