Politico: Η Κομισιόν αλλάζει στρατηγική για τα χημικά στην Ευρώπη – Έντονη πίεση από την ευρωπαϊκή χημική βιομηχανία

Η συζήτηση για την ασφάλεια των χημικών στην Ευρώπη είναι ένα πεδίο σύγκρουσης όπου διασταυρώνονται οικονομικά συμφέροντα, περιβαλλοντικές ανησυχίες και –όλο και περισσότερο– ζητήματα δημοκρατικής νομιμοποίησης. Το τελευταίο διάστημα, σύμφωνα με πληροφορίες που αποκαλύπτει το Politico, η European Commission φαίνεται να εξετάζει μια ριζική αλλαγή στρατηγικής: να προχωρήσει σε τροποποιήσεις των κανόνων για τα χημικά παρακάμπτοντας την κλασική νομοθετική διαδικασία και περιορίζοντας τον ρόλο των συννομοθετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο κανονισμός REACH regulation, το βασικό ρυθμιστικό πλαίσιο που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο χιλιάδες χημικές ουσίες αξιολογούνται ως προς τις επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον. Η αναθεώρησή του είχε αρχικά σχεδιαστεί ως ένα από τα εμβληματικά έργα της ευρωπαϊκής «πράσινης» πολιτικής, με στόχο την ενίσχυση των προστατευτικών μηχανισμών και την ευθυγράμμιση με τους φιλόδοξους περιβαλλοντικούς στόχους της Ένωσης.

Ωστόσο, η πραγματικότητα φαίνεται να έχει αλλάξει. Καθώς η ΕΕ δίνει ολοένα μεγαλύτερη έμφαση στην ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της –ιδιαίτερα σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξημένου ανταγωνισμού– η αρχική φιλοδοξία για μια συνολική και βαθιά μεταρρύθμιση του REACH υποχωρεί. Στη θέση της προκρίνεται μια πιο περιορισμένη, τεχνική προσέγγιση: η χρήση της λεγόμενης «επιτροπολογίας».

Η επιτροπολογία είναι μια διαδικασία που επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να τροποποιεί επιμέρους στοιχεία της νομοθεσίας χωρίς να απαιτείται πλήρης κοινοβουλευτική διαπραγμάτευση. Με άλλα λόγια, δίνει τη δυνατότητα στην εκτελεστική εξουσία της ΕΕ να προχωρά σε αλλαγές πιο γρήγορα, αλλά και με μικρότερη πολιτική λογοδοσία. Εάν τελικά υιοθετηθεί αυτή η προσέγγιση για τον REACH, τότε τόσο το European Parliament όσο και το Council of the European Union θα βρεθούν ουσιαστικά στο περιθώριο της διαδικασίας.

Έντονη πίεση από την ευρωπαϊκή χημική βιομηχανία

Η εξέλιξη αυτή δεν είναι τυχαία. Αντιθέτως, αποτελεί σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της έντονης πίεσης που ασκεί η ευρωπαϊκή χημική βιομηχανία. Ο ισχυρός κλαδικός φορέας Cefic έχει επανειλημμένα ταχθεί κατά μιας πλήρους αναθεώρησης του REACH, προειδοποιώντας ότι μια τέτοια διαδικασία θα δημιουργούσε αβεβαιότητα, θα αύξανε το κόστος και θα έπληττε την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. Από τη δική τους σκοπιά, οι πιο «στοχευμένες» αλλαγές μέσω επιτροπολογίας αποτελούν μια πιο ασφαλή και προβλέψιμη επιλογή.

Παράλληλα, η πολιτική συγκυρία στις Βρυξέλλες καθιστά μια πλήρη αναθεώρηση ακόμη πιο περίπλοκη. Μετά τις ευρωεκλογές του 2024, το πολιτικό τοπίο έχει μεταβληθεί, με τις δεξιότερες δυνάμεις να έχουν ενισχυθεί. Αυτό δημιουργεί έναν διπλό φόβο: από τη μία πλευρά, οι φιλοπεριβαλλοντικές δυνάμεις ανησυχούν ότι μια ανοικτή νομοθετική διαδικασία θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποδυνάμωση των υφιστάμενων προστατευτικών κανόνων· από την άλλη, οι φιλοβιομηχανικές ομάδες φοβούνται ότι η αβεβαιότητα και οι πολιτικές συγκρούσεις θα καθυστερήσουν κρίσιμες αποφάσεις.

Σε αυτό το πλαίσιο, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ακόμη και ευρωβουλευτές από διαφορετικά πολιτικά στρατόπεδα εμφανίζονται διατεθειμένοι να αποδεχθούν μια πιο περιορισμένη προσέγγιση. Όπως επισημαίνουν αναλυτές και οργανώσεις όπως η ClientEarth, η πλήρης αναθεώρηση του REACH ενέχει πλέον τον κίνδυνο όχι ενίσχυσης, αλλά αποδόμησης του πλαισίου, ακριβώς επειδή το ζήτημα έχει γίνει βαθιά πολιτικό.

Την ίδια στιγμή, η Επιτροπή φαίνεται να κινείται προσεκτικά. Οι επίτροποι Περιβάλλοντος και Βιομηχανίας έχουν πραγματοποιήσει σειρά επαφών με πολιτικές ομάδες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, επιχειρώντας να «μετρήσουν» τις αντιδράσεις και να διαμορφώσουν συναίνεση γύρω από τη νέα κατεύθυνση. Επισήμως, η πλήρης αναθεώρηση δεν έχει εγκαταλειφθεί. Ανεπισήμως, όμως, όλα δείχνουν ότι η εναλλακτική της επιτροπολογίας κερδίζει έδαφος.

Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Από τη μία πλευρά, η απλοποίηση των διαδικασιών και η μείωση της γραφειοκρατίας μπορεί να ενισχύσουν την ευρωπαϊκή βιομηχανία σε μια κρίσιμη περίοδο. Από την άλλη, η παράκαμψη των θεσμικών ελέγχων εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη διαφάνεια, τη δημοκρατική συμμετοχή και –τελικά– το επίπεδο προστασίας της υγείας και του περιβάλλοντος.

Η υπόθεση του REACH αποκαλύπτει, ίσως πιο καθαρά από ποτέ, το δίλημμα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση: πώς να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη για οικονομική ανταγωνιστικότητα και την υποχρέωση να διατηρήσει υψηλά πρότυπα προστασίας και δημοκρατικής λογοδοσίας. Και, κυρίως, ποιος θα έχει τον τελευταίο λόγο σε αυτή την ισορροπία.

Τι είναι το ο κανονισμός REACH

Ο κανονισμός REACH regulation είναι το βασικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ασφάλεια των χημικών ουσιών, που αφορά όλες τις χημικές ουσίες που παρασκευάζονται, εισάγονται ή χρησιμοποιούνται σε ποσότητες άνω του ενός τόνου ετησίως στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ). Το REACH είναι ακρωνύμιο για το Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals, δηλαδή Καταχώριση, Αξιολόγηση, Αδειοδότηση και Περιορισμός χημικών ουσιών.

Ο κανονισμός υποχρεώνει τους παρασκευαστές και εισαγωγείς να καταχωρούν τις ουσίες στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Χημικών Προϊόντων (ECHA) και να αποδεικνύουν ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν με ασφάλεια, παρέχοντας δελτία δεδομένων ασφάλειας για τους χρήστες στην αλυσίδα εφοδιασμού. Οι μεταγενέστεροι χρήστες έχουν υποχρέωση να εφαρμόζουν τα μέτρα διαχείρισης κινδύνων που περιγράφονται στα δελτία αυτά και να επικοινωνούν με προμηθευτές και πελάτες για τη σωστή χρήση των ουσιών.

Το REACH διασφαλίζει ότι η βιομηχανία αναλαμβάνει την ευθύνη για την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος, ενώ οι αρμόδιες αρχές μπορούν να επιβάλλουν αδειοδότηση ή περιορισμούς σε επικίνδυνες ουσίες. Ο κανονισμός περιλαμβάνει επίσης τέλη και επιβαρύνσεις, με μειώσεις για μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, και προωθεί τη συνεργασία και την έγκαιρη προετοιμασία για τη μείωση των δαπανών.

• REACH regulation
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή
• Κομισιόν
• Χημικά
• χημικές ουσίες