Πώς οι καύσωνες επηρεάζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου μας

Ποικίλα σύνδρομα και επιπτώσεις φέρνει η ακραία ζέστη στη λειτουργία του εγκεφάλου μας, ενώ το σύνδρομο Dravet είναι πάθηση που σχετίζεται με τις υψηλές θερμοκρασίες και πλέον εμφανίζεται με μεγαλύτερη συχνότητα σε σχέση με το παρελθόν.

Όταν ο εγκέφαλος «βράζει»

Το σύνδρομο Dravet είναι απλώς ένα από τα πολλά νευρολογικά νοσήματα που επιδεινώνονται με την άνοδο της θερμοκρασίας, λέει ο καθηγητής Σαντζάι Σισόντια από το University College του Λονδίνου στο BBC, πρωτοπόρος στη μελέτη των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στον εγκέφαλο.

Ως νευρολόγος με ειδίκευση στην επιληψία, είχε παρατηρήσει εδώ και χρόνια ότι οι ασθενείς του αντιμετωπίζουν περισσότερα προβλήματα κατά τη διάρκεια καύσωνα. «Σκέφτηκα, φυσικά και επηρεάζεται ο εγκέφαλος. Τόσες λειτουργίες του σχετίζονται με την αντιμετώπιση της ζέστης».

Η έρευνά του έδειξε πως η αύξηση της θερμοκρασίας και της υγρασίας μπορεί να επιδεινώσει παθήσεις όπως η επιληψία, τα εγκεφαλικά, η σκλήρυνση κατά πλάκας, η ημικρανία, η εγκεφαλίτιδα και άλλα. Κατά τη διάρκεια του φονικού καύσωνα του 2003 στην Ευρώπη, περίπου 7% των θανάτων σχετίζονταν άμεσα με νευρολογικά προβλήματα. Αντίστοιχα ποσοστά παρατηρήθηκαν και το 2022 στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Η ζέστη αλλάζει και τη διάθεσή μας

Οι επιπτώσεις όμως δεν περιορίζονται σε ασθενείς. Η υπερβολική ζέστη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που σκέφτεται, αποφασίζει και αντιδρά ο εγκέφαλος: αυξάνει τον εκνευρισμό, τη βία και την κατάθλιψη.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διατηρείται συνήθως περίπου 1°C θερμότερος από το υπόλοιπο σώμα – και παράγει τη δική του θερμότητα μέσω της σκέψης και επεξεργασίας πληροφοριών. Το σώμα χρειάζεται να εργάζεται σκληρά για να τον κρατήσει δροσερό, κυρίως μέσω του αίματος που κυκλοφορεί και απομακρύνει την πλεονάζουσα θερμότητα.

Όμως, οι νευρικές κυτταρικές δομές είναι εξαιρετικά ευαίσθητες στη θερμοκρασία, όπως και οι χημικοί υποδοχείς που μεταφέρουν τα σήματα μεταξύ τους. Όταν ζεσταίνονται υπερβολικά, αυτές οι λειτουργίες αρχίζουν να καταρρέουν.

«Σκεφτείτε έναν μηχανισμό ρολογιού που αρχίζει να μην συγχρονίζεται – έτσι λειτουργεί ο εγκέφαλος σε υπερβολική ζέστη», λέει ο Σισόντια.

Οι ευάλωτοι πρώτοι

Οι πάσχοντες από νευρολογικές παθήσεις είναι οι πιο ευάλωτοι, για πολλούς λόγους. Σε κάποιες νόσους, π.χ. τη σκλήρυνση κατά πλάκας, η θερμορύθμιση του σώματος διαταράσσεται, ενώ ορισμένα φάρμακα για επιληψία ή σχιζοφρένεια επιδεινώνουν τη θερμοκρασιακή αντοχή, αυξάνοντας τον κίνδυνο θερμοπληξίας ή θανάτου.

Οι καύσωνες, ειδικά οι ψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες, διαταράσσουν τον ύπνο – κρίσιμο για όσους πάσχουν από επιληψία. Η αϋπνία αυξάνει τον κίνδυνο κρίσεων.

Άτομα με άνοια και ηλικιωμένοι αντιμετωπίζουν επίσης υψηλότερα ποσοστά θανάτων κατά τη διάρκεια καύσωνα. Εκτός από τη μειωμένη θερμορύθμιση, η γνωστική εξασθένιση μπορεί να τους κάνει να ξεχάσουν να πιουν νερό, να κλείσουν τα παράθυρα ή να βγουν έξω στον ήλιο.

Ο καύσωνας σκοτώνει σιωπηρά

Η ζέστη αυξάνει την πιθανότητα εγκεφαλικού επεισοδίου. Σε μία μελέτη σε 25 χώρες, υπολογίστηκε πως από κάθε 1.000 θανάτους από ισχαιμικά εγκεφαλικά, οι πιο ζεστές ημέρες συνέβαλαν σε δύο επιπλέον θανάτους.

«Μπορεί να μην ακούγεται πολύ», λέει η γεροντολόγος Μπεθάν Ντέιβις από το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Σάσεξ. «Αλλά με 7 εκατομμύρια θανάτους από εγκεφαλικά ετησίως παγκοσμίως, η ζέστη ίσως ευθύνεται για πάνω από 10.000 εξ αυτών». Οι χώρες με μεσαίο και χαμηλό εισόδημα θα πληγούν περισσότερο, καθώς ήδη παρουσιάζουν αυξημένα περιστατικά εγκεφαλικών και βιώνουν πιο έντονα τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Παράλληλα, οι κοινωνικές ανισότητες εντείνονται: ηλικιωμένοι και άνθρωποι με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο έχουν υψηλότερη θνησιμότητα από τη ζέστη.

Η απειλή για τα αγέννητα και τους νεότερους

Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει και την εμβρυϊκή ανάπτυξη. Σύμφωνα με τη καθηγήτρια παγκόσμιας υγείας των γυναικών Τζέιν Χιρστ από το Imperial College London, υπάρχει συσχέτιση μεταξύ καύσωνα και πρόωρου τοκετού — ο οποίος μπορεί να οδηγήσει σε νευροαναπτυξιακές καθυστερήσεις και γνωστικές δυσκολίες.

Μία πρόσφατη μετα-ανάλυση έδειξε ότι οι καύσωνες αυξάνουν κατά 26% τον κίνδυνο πρόωρης γέννας.

Ένας εγκέφαλος πιο ευάλωτος σε ασθένειες

Η υπερβολική ζέστη αποδυναμώνει τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, καθιστώντας τον εγκέφαλο πιο ευάλωτο σε ιούς, βακτήρια και τοξίνες. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς τα κουνούπια που μεταφέρουν νευρολογικές ασθένειες όπως ο Ζίκα, ο δάγκειος πυρετός και η chikungunya εξαπλώνονται με ταχύτερους ρυθμούς λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας και των ήπιων χειμώνων.

Μπροστά σε μια νέα εποχή

Από την ηλεκτρική δραστηριότητα των νευρώνων μέχρι τον κίνδυνο αυτοκτονίας, την ψυχική υγεία και την αστάθεια φαρμάκων, οι επιπτώσεις της ζέστης στον εγκέφαλο είναι πολλαπλές – και ακόμα υπό διερεύνηση.

«Ίσως υπάρχουν γενετικές προδιαθέσεις που κάνουν κάποιους ανθρώπους πιο ευάλωτους», λέει ο Σισόντια. «Αυτό που βλέπουμε σήμερα σε ασθενείς, ίσως το δούμε αύριο και στους υγιείς».
Αναπάντητα ερωτήματα παραμένουν: Είναι πιο επιζήμια η μέγιστη θερμοκρασία, η διάρκεια του καύσωνα ή η νυχτερινή ζέστη; Οι απαντήσεις διαφέρουν ανάλογα με το άτομο και τη νευρολογική του κατάσταση.

Το κρίσιμο, όμως, είναι να προσδιοριστούν οι πιο ευάλωτοι ώστε να προστατευτούν – με συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, ειδική φροντίδα, ακόμα και αποζημιώσεις για εργαζόμενους σε συνθήκες ακραίας ζέστης.

«Η εποχή της υπερθέρμανσης τελείωσε. Ήρθε η εποχή του βρασμού», δήλωσε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες το καλοκαίρι του 2023. Η κλιματική αλλαγή είναι εδώ, και επιταχύνεται. Και μαζί της, αρχίζει η εποχή του καυτού εγκεφάλου.

Πηγή: bbc

• εγκέφαλος
• καύσωνας