Πώς οι ορμόνες μπορεί να ελέγχουν το μυαλό μας

Όλοι μας θέλουμε να πιστεύουμε ότι τα συναισθήματα και οι σκέψεις μας είναι υπό τον έλεγχό μας. Αλλά είναι πράγματι έτσι; Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και καιρό ότι οι χημικοί αγγελιοφόροι που ονομάζονται νευροδιαβιβαστές ασκούν τεράστια επιρροή στον εγκέφαλό μας. Ωστόσο, όσο η επιστήμη προχωρά, αποκαλύπτεται ότι και οι ορμόνες μπορούν να «παίζουν παιχνίδια» με το μυαλό μας με απρόσμενους τρόπους. Σήμερα, κάποιοι επιστήμονες προσπαθούν να αξιοποιήσουν αυτή τη γνώση για να αναπτύξουν νέες θεραπείες για παθήσεις, όπως η κατάθλιψη και το άγχος.

Οι ορμόνες είναι χημικοί αγγελιοφόροι που απελευθερώνονται από συγκεκριμένους αδένες, όργανα και ιστούς. Μπαίνουν στην κυκλοφορία του αίματος και ταξιδεύουν σε όλο το σώμα, μέχρι να συνδεθούν με υποδοχείς σε ένα συγκεκριμένο σημείο. Αυτή η σύνδεση λειτουργεί σαν μια βιολογική «χειραψία» που δίνει στο σώμα εντολή να κάνει κάτι. Για παράδειγμα, η ορμόνη ινσουλίνη λέει στα κύτταρα του ήπατος και των μυών να απορροφήσουν την περίσσεια γλυκόζης από το αίμα και να την αποθηκεύσουν ως γλυκογόνο.

Ο αόρατος έλεγχος των ορμονών

Μέχρι στιγμής, οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει περισσότερες από 50 ορμόνες στο ανθρώπινο σώμα. Μαζί ρυθμίζουν εκατοντάδες σωματικές διεργασίες, όπως την ανάπτυξη, τη σεξουαλική λειτουργία, την αναπαραγωγή, τον κύκλο ύπνου-εγρήγορσης και –το πιο σημαντικό– την ψυχική ευεξία. «Οι ορμόνες επηρεάζουν πραγματικά τη διάθεσή μας και τα συναισθήματά μας», λέει η Nafissa Ismail, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οτάβα στον Καναδά. «Το κάνουν αυτό αλληλεπιδρώντας με τους νευροδιαβιβαστές που παράγονται και απελευθερώνονται σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου, αλλά και επηρεάζοντας διαδικασίες όπως ο κυτταρικός θάνατος ή η νευρογένεση –δηλαδή η δημιουργία νέων νευρώνων».

Η συχνότητα εμφάνισης ψυχικών διαταραχών, όπως η κατάθλιψη, το άγχος και η διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD), αυξάνεται κατά τη διάρκεια μεγάλων ορμονικών μεταβάσεων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις γυναίκες. Κατά την παιδική ηλικία, τα ποσοστά κατάθλιψης είναι σχεδόν ίδια σε αγόρια και κορίτσια, αλλά στην εφηβεία τα κορίτσια έχουν διπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν κατάθλιψη – μια διαφορά που παραμένει σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Θα μπορούσαν λοιπόν να φταίνε οι ορμόνες;

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι, αν είσαι γυναίκα, οι σεξουαλικές ορμόνες επηρεάζουν έντονα τη διάθεση. Τις ημέρες και τις εβδομάδες πριν από την περίοδο, τα επίπεδα των οιστρογόνων και της προγεστερόνης μειώνονται, κάτι που για ορισμένες –αλλά όχι όλες– τις γυναίκες συμπίπτει με ευερεθιστότητα, κόπωση, λύπη και άγχος. Ορισμένες γυναίκες μπορεί ακόμη να εμφανίσουν προεμμηνορροϊκή δυσφορική διαταραχή (PMDD), μια σοβαρή, ορμονοεξαρτώμενη διαταραχή της διάθεσης που χαρακτηρίζεται από έντονες εναλλαγές συναισθημάτων, άγχος, κατάθλιψη και μερικές φορές αυτοκτονικές σκέψεις τις δύο εβδομάδες πριν από την έμμηνο ρύση. «Για πολλές γυναίκες με PMDD, είναι ένα χρόνιο πρόβλημα που το αντιμετωπίζουν κάθε μήνα και μπορεί να έχει βαθύ αντίκτυπο στη ζωή τους», λέει η Liisa Hantsoo, επίκουρη καθηγήτρια ψυχιατρικής στις ΗΠΑ.

Αντίθετα, τα υψηλά επίπεδα οιστρογόνων λίγο πριν την ωορρηξία έχουν συνδεθεί με αισθήματα ευεξίας και ευτυχίας. Παράλληλα, η αλλοπρεγνανολόνη –προϊόν διάσπασης της προγεστερόνης– είναι γνωστή για τις καταπραϋντικές της ιδιότητες. «Αν χορηγήσεις σε κάποιον αλλοπρεγνανολόνη, θα χαλαρώσει», λέει η Hantsoo. Δεν είναι μόνο «αυτές οι μέρες του μήνα». Οι ορμονικές μεταβολές στην εγκυμοσύνη, την περιεμμηνόπαυση και την εμμηνόπαυση μπορούν επίσης να επηρεάσουν σοβαρά την ψυχική υγεία. Έως και 13% των γυναικών εμφανίζουν κατάθλιψη μετά τον τοκετό.

Αλλά γιατί συμβαίνει αυτό;

Αμέσως μετά τον τοκετό, παρατηρείται απότομη πτώση των επιπέδων προγεστερόνης και οιστρογόνων. Κατά την περιεμμηνόπαυση, οι γυναίκες βιώνουν επίσης έντονες διακυμάνσεις των ορμονών των ωοθηκών. «Πιθανόν δεν έχει να κάνει με το ακριβές επίπεδο των ορμονών, αλλά με αυτές τις μεταβάσεις από χαμηλά σε υψηλά επίπεδα ή το αντίστροφο», λέει η Liisa Galea, καθηγήτρια ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο. «Κάποιοι άνθρωποι είναι πιο ευαίσθητοι σε τέτοιες διακυμάνσεις, ενώ άλλοι περνούν την εμμηνόπαυση χωρίς κανένα σύμπτωμα».

Δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Και οι άνδρες βιώνουν μείωση της τεστοστερόνης με την ηλικία, αν και πιο σταδιακά. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ακόμη και αυτή η μικρή μείωση μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στη διάθεση σε ορισμένους άνδρες. Ένας τρόπος με τον οποίο οι σεξουαλικές ορμόνες επηρεάζουν τη διάθεση είναι μέσω της αύξησης των νευροδιαβιβαστών σεροτονίνης και ντοπαμίνης στον εγκέφαλο. Τα χαμηλά επίπεδα σεροτονίνης έχουν συνδεθεί εδώ και καιρό με την κατάθλιψη, ενώ πολλά αντικαταθλιπτικά αυξάνουν τη συγκέντρωσή της. Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι τα οιστρογόνα προστατεύουν τους νευρώνες από βλάβες και μπορούν να διεγείρουν την ανάπτυξη νέων νευρώνων στον ιππόκαμπο, περιοχή που σχετίζεται με τη μνήμη και τα συναισθήματα.

Όταν το σύστημα του στρες απορρυθμίζεται

Η απώλεια νευρώνων στον ιππόκαμπο μπορεί να επηρεάσει το σύστημα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων (HPA), το οποίο ρυθμίζει την απόκριση του σώματος στο στρες. Σε καταστάσεις χρόνιου στρες, ο εγκέφαλος πλημμυρίζει από κορτιζόλη, προκαλώντας φλεγμονή και καταστροφή νευρώνων, κάτι που επηρεάζει τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη διάθεση. Αντίθετα, η ωκυτοκίνη –η λεγόμενη «ορμόνη της αγάπης»– φαίνεται να μειώνει τις επιπτώσεις του στρες, ενισχύοντας το αίσθημα ασφάλειας και δεσμού. Οι ανισορροπίες στις θυρεοειδικές ορμόνες Τ3 και Τ4 μπορούν επίσης να προκαλέσουν άγχος ή κατάθλιψη, ενώ η ρύθμισή τους συνήθως οδηγεί σε βελτίωση της διάθεσης.

Νέες θεραπείες

Η κατανόηση του ρόλου των ορμονών ανοίγει τον δρόμο για νέες θεραπείες. Φάρμακα που μιμούνται την αλλοπρεγνανολόνη έχουν δείξει εντυπωσιακά αποτελέσματα στην επιλόχεια κατάθλιψη, ενώ η ορμονική θεραπεία μπορεί να βοηθήσει ορισμένες γυναίκες στην περιεμμηνόπαυση και την εμμηνόπαυση. «Γνωρίζουμε ότι οι ορμόνες επηρεάζουν τη διάθεση και την ψυχική υγεία, αλλά πρέπει να καταλάβουμε ακριβώς πώς το κάνουν, για να αναπτύξουμε τις κατάλληλες θεραπείες», καταλήγει η Ismail.

• διάθεση
• ορμόνες
• ψυχολογία