Πρωτομαγιά: Από το σκοτάδι των ορυχείων στην εκτέλεση των 200 της Καισαριανής

Στο τέλος του 19ου αιώνα, οι πόλεις της βιομηχανικής Δύσης έμοιαζαν να χτίζονται πάνω σε δύο κόσμους. Από τη μία, τα εργοστάσια, ο πλούτος και η πρόοδος και από την άλλη, οι εργάτες που ζούσαν στο όριο της επιβίωσης, με τα χέρια φθαρμένα και τα σώματα εξαντλημένα από ατέλειωτες ώρες εργασίας. Στο Chicago του 1886, αυτή η αντίθεση έφτασε στο σημείο θραύσης. Η πείνα, η αδικία και η ανάγκη για αξιοπρέπεια δεν μπορούσαν πλέον να κρυφτούν πίσω από την πρόσοψη της ανάπτυξης. Οι εργάτες βγήκαν στους δρόμους όχι μόνο για το 8ωρο αλλά και για το δικαίωμα να ζουν ως άνθρωποι και όχι ως εξαρτήματα μιας μηχανής.

Η έκρηξη στην πλατεία Haymarket ήταν η στιγμή που η καταπιεσμένη οργή των εργατών πήρε μορφή. Ήταν η στιγμή που το αίμα των εργατών έγινε σύμβολο και από εκείνη τη στιγμή, η παγκόσμια ιστορία δεν μπορούσε να συνεχίσει την ίδια πορεία, μπήκε στη μέση η Επανάσταση!
Μέρα που είναι ας δούμε τα γεγονότα μέσα από την Λογοτεχνία και την Τέχνη. Από τη Γαλλία του Εμίλ Ζολά, στην Γερμανία του Μπέρτολτ Μπρέχτ μέχρι την Ελλάδα του Γιάννη Ρίτσου.

Γαλλία: ο Εμίλ Ζολά και το σκοτάδι των ορυχείων

Ο  Εμίλ Ζολά έβαλε τη ζωή των εργατών στο κέντρο της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Στο Germinal, οι ανθρακωρύχοι δεν είναι απλά χαρακτήρες ενός έργου αλλά είναι σώματα που λυγίζουν, στομάχια που πεινούν, ψυχές που σιγοκαίνε. Κατεβαίνουν κάθε μέρα στα έγκατα της γης σαν να κατεβαίνουν στον θάνατο. Το σκοτάδι δεν είναι μόνο φυσικό — είναι κοινωνικό. Είναι η σιωπή που επιβάλλεται. Είναι η αδικία που γίνεται κανονικότητα.

Ο Ζολά βλέπει αυτό που πολλοί αρνούνται ακόμα και σήμερα να δουν οι ΜΕΓΑΛΟΙ. Ότι η φτώχεια δεν είναι μοίρα. Είναι αποτέλεσμα. Και όταν η πείνα ξεπερνά τον φόβο, τότε αρχίζει η ιστορία.

Στο Germinal, η απεργία είναι η στιγμή που οι εργάτες ανακαλύπτουν τη δύναμή τους. Που η συλλογικότητα γεννιέται μέσα από την ανάγκη. Που η αξιοπρέπεια σηκώνεται όρθια. Αυτό το “σπόρο” της εξέγερσης, ο Ζολά τον βλέπει να φυτρώνει μέσα στο σκοτάδι. Και ξέρει ότι, αργά ή γρήγορα, θα βγει στην επιφάνεια.

Δείτε το βίντεο

Γερμανία: ο Bertolt Brecht και η συνείδηση της τάξης

Αν ο Εμιλ Ζολά μας έδειξε τη φτώχεια, ο Μπέρτολτ Μπρέχτ μας έμαθε να τη σκεφτόμαστε. Ο Μπρέχτ στα έργα του ήθελε να αφυπνίσει, να ταρακουνήσει τον θεατή. Να τον κάνει να δει ότι τίποτα από αυτά που συμβαίνουν δεν είναι φυσικό ή αναπόφευκτο. Στα έργα του, όπως Η Αγία Ιωάννα των Σφαγείων, ο κόσμος της εργασίας αποκαλύπτεται γυμνός. Οι εργάτες είναι παγιδευμένοι σε ένα σύστημα που τους συνθλίβει. Και όμως, μέσα σε αυτό το σύστημα, υπάρχει πάντα μια ρωγμή, η συνείδηση. Ο Μπρεχτ γράφει για τον εργάτη που αρχίζει να καταλαβαίνει. Που βλέπει ότι η αδικία δεν είναι προσωπική αποτυχία αλλά συλλογική κατάσταση. Και αυτή η κατανόηση είναι επικίνδυνη — γιατί οδηγεί στη δράση.

Στο τραγούδι του, το “Einheitsfrontlied”, η φωνή γίνεται κάλεσμα: “Εμπρός, ενωμένοι εργάτες…”

Δείτε το βίντεο

Ο «Επιτάφιος» του Ρίτσου και η σύνδεσή του με την Πρωτομαγιά

Ο «Επιτάφιος» του Γιάννη Ρίτσου είναι ένα από τα πιο εμβληματικά έργα της νεοελληνικής ποίησης και άρρηκτα συνδεδεμένο με τους εργατικούς αγώνες. Γράφτηκε το 1936, μέσα σε λίγες ώρες, κάτω από έντονη συναισθηματική φόρτιση. Στον Επιτάφιο, η μάνα δεν θρηνεί μόνο το παιδί της. Θρηνεί μια ολόκληρη τάξη που ματώνει.

Ενδεικτικά το τραγούδι “ΠΟΥ ΠΕΤΑΞΕ ΤΟ ΑΓΟΡΙ ΜΟΥ” λέει: «Γιε μου, σπλάχνο των σπλάχνων μου…»

Δείτε το βίντεο

Η αφορμή για τη συγγραφή του ήταν τα αιματηρά γεγονότα της απεργίας των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1936. Κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων, η αστυνομία άνοιξε πυρ εναντίον των διαδηλωτών. Ανάμεσα στα θύματα ήταν ο εργάτης Τάσος Τούσης. Η φωτογραφία της μητέρας του να θρηνεί πάνω από το νεκρό σώμα του δημοσιεύτηκε στον Τύπο και συγκλόνισε όλη την Ελλάδα.

Αυτή η εικόνα στάθηκε η σπίθα για τον Ρίτσο, που έγραψε τον «Επιτάφιο» ως θρήνο μιας μάνας για τον σκοτωμένο γιο της, αλλά και ως σύμβολο όλων των εργατών που χάνονται στους αγώνες. Το έργο απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη απήχηση όταν μελοποιήθηκε από τον Μίκης Θεοδωράκης το 1960 και ερμηνεύτηκε από τον Γρηγόρης Μπιθικώτσης.

Δείτε το βίντεο

Ελλάδα: Οι 200 της Καισαριανής που χάθηκαν 1η Μάϊου

Η Ελλάδα βρισκόταν υπό τριπλή κατοχή (Γερμανία, Ιταλία, Βουλγαρία). Η αντίσταση είχε ήδη αναπτυχθεί, με κύριο κορμό οργανώσεις όπως το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ. Οι απεργίες, τα σαμποτάζ και η λαϊκή οργάνωση είχαν αρχίσει να ανησυχούν σοβαρά τις κατοχικές δυνάμεις. Λίγες ημέρες πριν την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή, αντάρτες του ΕΛΑΣ σκότωσαν έναν Γερμανό στρατηγό (τον Franz Krech) στην περιοχή των Μολάων Λακωνίας.

Τα αντίποινα

Ήταν  1η Μαΐου 1944 όταν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής εκτέλεσαν 200 Έλληνες κρατούμενους, ως αντίποινα για τη δολοφονία του Γερμανού στρατηγού από αντάρτες. Οι περισσότεροι από τους εκτελεσθέντες ήταν πολιτικοί κρατούμενοι, πολλοί εξ αυτών ήδη φυλακισμένοι από το καθεστώς Μεταξά και παραδομένοι στους Ναζί μετά την Κατοχή. Ανάμεσά τους βρίσκονταν εργάτες, διανοούμενοι, φοιτητές και αγωνιστές της Αντίστασης.

Η επιλογή των 200 έγινε από τις φυλακές Χαϊδαρίου, όπου κρατούνταν υπό απάνθρωπες συνθήκες. Το βράδυ της 30ής Απριλίου, οι Γερμανοί ανακοίνωσαν τα ονόματα εκείνων που θα οδηγούνταν στην εκτέλεση.

Παρά τον τρόμο, μαρτυρίες αναφέρουν ότι πολλοί από τους κρατούμενους αντιμετώπισαν το τέλος τους με αξιοπρέπεια και ψυχραιμία. Αντάλλαξαν σημειώματα με συγγενείς, τραγούδησαν και αποχαιρέτησαν τους συγκρατούμενούς τους, γνωρίζοντας ότι οδηγούνται στον θάνατο.

Η εκτέλεση στο Σκοπευτήριο

Το πρωί της Πρωτομαγιάς, φορτηγά μετέφεραν τους 200 άνδρες στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Η εκτέλεση έγινε σε ομάδες, με τους κρατούμενους να στέκονται μπροστά στα εκτελεστικά αποσπάσματα. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, πολλοί φώναζαν «Ζήτω η Ελλάδα» και «Ζήτω η λευτεριά» λίγο πριν πέσουν νεκροί. Η θυσία τους δεν ήταν απλώς μια πράξη βίας των κατακτητών, αλλά μια στιγμή βαθιάς αντίστασης και αξιοπρέπειας.

Το γράμμα του Ναπολέοντα Σουκατζίδη

Ξεχωριστή θέση στην ιστορία κατέχει ο Ναπολέων Σουκατζίδης, ένας από τους εκτελεσθέντες και διερμηνέας των Γερμανών στο Χαϊδάρι. Όταν του δόθηκε η δυνατότητα να εξαιρεθεί από την εκτέλεση, εκείνος αρνήθηκε να πάρει τη θέση άλλου κρατούμενου. Η στάση του αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά παραδείγματα αυταπάρνησης και ηθικής δύναμης. Λίγο πριν την εκτέλεση, φέρεται να έγραψε ένα συγκινητικό αποχαιρετιστήριο μήνυμα στους δικούς του ανθρώπους.

Η σημασία της θυσίας

Η εκτέλεση των 200 της Καισαριανής ήταν ένα γεγονός που χαράχτηκε βαθιά στη συλλογική μνήμη του ελληνικού λαού και αποτέλεσε σύμβολο αντίστασης απέναντι στον φασισμό και την κατοχή.  Κάθε χρόνο, η Πρωτομαγιά αποκτά έναν διπλό συμβολισμό στην Ελλάδα. Αφενός ως ημέρα των εργατικών αγώνων και αφετέρου ως ημέρα μνήμης για τους εκτελεσθέντες της Καισαριανής.

Οι 200 της Καισαριανής: Τα ονόματα των αγωνιστών που εκτελέστηκαν – Μαρτυρίες-κόλαφος: «Κάποιοι πιθανότατα θάφτηκαν ζωντανοί»

Από το σκοτάδι των ορυχείων του Ζολά, στη συνείδηση του Μπρεχτ και στο αίμα της Καισαριανής του Ρίτσου, η Πρωτομαγιά, είναι η βάρκα που θα μας περάσει απέναντι, σε μια εποχή όπου οι ανισότητες επανέρχονται με νέες μορφές. Και αν κάτι μας έμαθαν αυτοί οι τρεις προσωπικότητες, είναι ότι η ιστορία δεν αλλάζει από μόνη της, αλλάζει όταν οι άνθρωποι αποφασίζουν να τη γράψουν.

• Chicago
• Γιάννης Ρίτσος
• Εμίλ Ζολά
• Εργατική Πρωτομαγιά
• Καπνεργοστάσιο
• Μπέρτολτ Μπρεχτ
• ορυχεία
• πρωτομαγιά