Σε σταυροδρόμι αποφάσεων το ασφαλιστικό: Το 2026 η χρονιά της κρίσης

Το τέλος του 2026 φέρνει στην επιφάνεια μια κρίσιμη απόφαση για την ελληνική κυβέρνηση: θα αυξηθούν τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης από 1ης Ιανουαρίου 2027; Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό αλλά θεσμικά προγραμματισμένο, βάσει της τριετούς αναθεώρησης των ορίων ηλικίας σύμφωνα με το προσδόκιμο ζωής.

Η Ελλάδα δεν είναι μόνη σ’ αυτό το σταυροδρόμι. Ολόκληρη η Ευρώπη παρακολουθεί στενά τη σχέση μεταξύ γήρανσης του πληθυσμού και βιωσιμότητας των ασφαλιστικών συστημάτων, προχωρώντας σε δύσκολες αλλά απαραίτητες μεταρρυθμίσεις.

Η σύνδεση με το προσδόκιμο ζωής: Τι προβλέπει η ελληνική νομοθεσία

Ο ισχύων νόμος από το 2021 καθορίζει ότι τα όρια ηλικίας για συνταξιοδότηση επανεξετάζονται κάθε τρία χρόνια, ανάλογα με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Οι προσαρμογές των ετών 2021 και 2024 «πάγωσαν» λόγω πανδημίας και σταθεροποίησης των γενικών ορίων (62 με 40 χρόνια ασφάλισης ή 67 με 15 έτη).

Ωστόσο, η επόμενη προγραμματισμένη αναθεώρηση για την 1η Ιανουαρίου 2027 είναι πιθανό να ενεργοποιηθεί, εφόσον καταγραφεί αύξηση στο προσδόκιμο ζωής.

Η ευρωπαϊκή εμπειρία και τα διεθνή παραδείγματα

Η Ελλάδα δεν λειτουργεί σε κενό αέρος. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν ήδη προχωρήσει σε ανάλογες αυξήσεις. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Δανίας, η οποία ανακοίνωσε αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης στα 70 έτη για όσους είναι σήμερα 55 ετών.

Αυτές οι επιλογές βασίζονται σε σκληρά δημογραφικά δεδομένα: το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται σταθερά, με την Eurostat να προβλέπει ότι για τους άνδρες στα 65 έτη το προσδόκιμο ζωής θα φτάσει από τα 18,7 έτη το 2022 στα 23,9 το 2070, ενώ για τις γυναίκες από τα 21,7 στα 26,7 έτη αντίστοιχα.

Ποια μοντέλα σύνδεσης εξετάζονται διεθνώς

Ο ΟΟΣΑ έχει προτείνει τρία μοντέλα προσαρμογής των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης ανάλογα με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής:

• Αναλογία 1:1: Για κάθε επιπλέον έτος ζωής, ένα έτος αύξηση στην ηλικία συνταξιοδότησης.

• Αναλογία 2/3:1: Αύξηση κατά 8 μήνες για κάθε επιπλέον έτος ζωής.

• Αναλογία 1/3:1: Ηπιότερη προσαρμογή, με 4 μήνες αύξηση ανά επιπλέον έτος.

Για την Ελλάδα, η αναλογία 1:1 θεωρείται πιο πιθανή, λόγω της πίεσης που ασκεί η δημογραφική γήρανση και η επιβάρυνση του ασφαλιστικού συστήματος.

Οι δημογραφικοί δείκτες που πιέζουν το σύστημα

Η ανάγκη για προσαρμογή του ασφαλιστικού δεν προκύπτει από ιδεολογικές εμμονές, αλλά από αμείλικτα δεδομένα:

• Δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων: Από 39% σήμερα, προβλέπεται να φτάσει στο 60%, αυξάνοντας τους συνταξιούχους ανά εργαζόμενο.

• Δείκτης γήρανσης: 170 άτομα άνω των 65 αντιστοιχούν μόλις σε 100 νέους εργάσιμης ηλικίας.

• Δείκτης γονιμότητας: Αν και ανέβηκε από 1,3 (2018) σε 1,5 (2022), απέχει ακόμα από το 2,1 που απαιτείται για σταθερό πληθυσμό.

Το αρνητικό ισοζύγιο γεννήσεων – θανάτων είναι επίσης αποκαλυπτικό:

• Το 2018 η διαφορά ήταν -33.856

• Το 2022 έφτασε τα -64.706

Η κρίσιμη σχέση ασφαλισμένων προς συνταξιούχους

Η οικονομική βιωσιμότητα του συστήματος εξαρτάται άμεσα από τη σχέση εργαζόμενων προς συνταξιούχους. Σήμερα, κάθε συνταξιούχος αντιστοιχεί σε 1,66 ασφαλισμένους, όμως το 2040 η αναλογία προβλέπεται να πέσει στο 1,25 προς 1.

Με λιγότερους εργαζόμενους να χρηματοδοτούν ένα αυξανόμενο πλήθος συντάξεων, η επέκταση του εργασιακού βίου φαντάζει όχι απλώς επιλογή, αλλά μονόδρομος.

Τα επόμενα ορόσημα: Απόφαση το 2026, νέα αξιολόγηση το 2029

Η πρώτη ουσιαστική εφαρμογή του αυτόματου μηχανισμού είναι προγραμματισμένη για το 2027, υπό την προϋπόθεση ότι το προσδόκιμο ζωής θα αυξηθεί ως τότε.

Αν τελικά ληφθεί η απόφαση για αύξηση των ορίων ηλικίας, η επόμενη αξιολόγηση θα πραγματοποιηθεί στο τέλος του 2029, με πιθανή νέα εφαρμογή από 1/1/2030. Ο μηχανισμός αυτός θα επαναλαμβάνεται ανά τριετία (2033, 2036, κ.ο.κ.).

Η δύσκολη εξίσωση του αύριο

Η Ελλάδα, όπως και η υπόλοιπη Ευρώπη, βρίσκεται μπροστά σε μια εξίσωση χωρίς εύκολες λύσεις: το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται, ο πληθυσμός γηράσκει και οι ασφαλιστικές ισορροπίες απειλούνται. Ο μηχανισμός αυτόματης προσαρμογής των ηλικιακών ορίων επιχειρεί να δώσει μια διαφανή, τεχνικά ορθή λύση. Όμως, κάθε απόφαση φέρνει πολιτικό και κοινωνικό κόστος. Η πρόκληση για την κυβέρνηση το 2026 δεν θα είναι μόνο τεχνοκρατική, αλλά βαθιά πολιτική: πώς διατηρείται η βιωσιμότητα του ασφαλιστικού, χωρίς να χαθεί η κοινωνική συνοχή;

• Ασφαλιστικό