Σώπα, μη μιλάς, είναι ντροπή, κόψε τη φωνή σου, σώπασε επιτέλους

Δεν είναι πάντα οι μεγάλες αποφάσεις ή τα νομοσχέδια που αποκαλύπτουν το πρόβλημα, είναι συχνά μια φράση, ένα βλέμμα απαξίωσης. Μια τέτοια στιγμή ήταν το σχόλιο «άσε μας κουκλίτσα μου» που ακούστηκε στη Βουλή, απευθυνόμενο στη Ζωή Κωνσταντοπούλου. Όχι γιατί αφορά αποκλειστικά το συγκεκριμένο πρόσωπο, αυτό θα ήταν το εύκολο και βολικό, αλλά γιατί συμπυκνώνει μια βαθύτερη παθογένεια. Την απαξίωση της άποψης του άλλου. Δεν είναι το ποιος το είπε ούτε σε ποιον. Είναι το τι σηματοδοτεί. Η φράση αυτή ήταν ένα λεκτικό εργαλείο αποδόμησης. Δεν απαντάς στο επιχείρημα, δεν μπαίνεις στη συζήτηση, δεν αντιπαρατίθεσαι πολιτικά. Υποβαθμίζεις τον συνομιλητή. Τον κάνεις μικρό, ασήμαντο, σχεδόν γραφικό. Του αφαιρείς, έστω και στιγμιαία, το δικαίωμα να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη. Και αυτή η πρακτική δεν είναι μεμονωμένη. Είναι διάχυτη.

Τη βλέπουμε απέναντι σε πολιτικούς που «μιλάνε πολύ», σε δημοσιογράφους που «ενοχλούν», σε πολίτες που «δεν καταλαβαίνουν», σε ανθρώπους που «δεν ανήκουν», «δεν ψηφίζουν». Είναι μια σιωπηλή ιεράρχηση για το ποιοι έχουν λόγο. Και κάπου εδώ, η Βουλή παύει να είναι εξαίρεση και γίνεται καθρέφτης. 

Σε μια φαινομενικά αθώα πολιτική συζήτηση, μπορεί κάποιος να σου αφαιρέσει το δικαίωμα να έχεις άποψη, χωρίς πρόθεση φίμωσης, αλλά που κουβαλά την ίδια λογική αποκλεισμού. Σαν η άποψη να είναι προνόμιο και όχι δικαίωμα. Σαν η πολιτική σκέψη να ενεργοποιείται μόνο μέσα από την κάλπη και όχι μέσα από τη ζωή.

Κι όμως: κάποιος μπορεί να είναι φορολογούμενος πολίτης, να εργάζεται, να συμβάλλει οικονομικά και κοινωνικά, να έχει ιδεολογία, αξίες, πολιτική συνείδηση. Μπορεί να βιώνει τις συνέπειες των αποφάσεων, ακόμη κι αν δεν έχει δικαίωμα ψήφου. Από πότε η πολιτική άποψη απαιτεί πιστοποιητικό συμμετοχής;

Αυτό που αναδύεται τόσο από το κοινοβουλευτικό σχόλιο όσο και από την καθημερινή κοινωνική εμπειρία είναι η ίδια επικίνδυνη τάση. Ο απόλυτος έλεγχος του λόγου. Όχι πάντα με απαγορεύσεις και λογοκρισία, αλλά με χλευασμό, υποτίμηση, ετικέτες. Με το να κάνεις τον άλλον να σωπάσει επειδή «εκτίθεται», «κουράζει», «δεν αξίζει». Η φίμωση δεν έρχεται πάντα με φίμωτρο. Συχνά έρχεται με χαμόγελο και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό. Γιατί όταν ο δημόσιος λόγος περιορίζεται όχι θεσμικά αλλά πολιτισμικά, τότε η δημοκρατία δεν τραυματίζεται, αλλά φθείρεται αργά. Οι άνθρωποι μαθαίνουν να μιλούν λιγότερο, να σκέφτονται πιο προσεκτικά πριν εκφραστούν, και αναγκαστικά αποσύρονται. Η πολιτική, όμως, δεν είναι λέσχη ειδικών. Είναι πεδίο σύγκρουσης ιδεών. Και η σύγκρουση προϋποθέτει ισοτιμία λόγου, όχι ισοδυναμία επιχειρημάτων, αλλά αναγνώριση του δικαιώματος να υπάρχουν.

Όταν ο πολιτικός λόγος διολισθαίνει σε προσωπικές μειώσεις, όταν ο δημόσιος διάλογος μετατρέπεται σε διαγωνισμό εξυπνάδας ή ειρωνείας, τότε κάτι χάνεται. Χάνεται η ουσία. Χάνεται η δυνατότητα διαφωνίας χωρίς εξευτελισμό. Χάνεται η εμπιστοσύνη ότι ο λόγος μας έχει αξία.

Το πρόβλημα, τελικά, δεν είναι ποιος είπε «άσε μας κουκλίτσα μου». Το πρόβλημα είναι πόσοι σκέφτηκαν, συνειδητά ή ασυνείδητα, «καλά της είπε». Και πόσοι άλλοι, την επόμενη φορά που θα θελήσουν να μιλήσουν, θα το ξανασκεφτούν. Γιατί μια κοινωνία που μαθαίνει να σωπαίνει, δεν γίνεται πιο ώριμη. Γίνεται πιο φοβισμένη. Και μια δημοκρατία που φοβάται τον λόγο, δεν κινδυνεύει από τις φωνές. Κινδυνεύει από τη σιωπή.

Και έτσι μέσα στη θολούρα της ημέρας θυμήθηκα το ποίημα του Ναζίμ Ασίν:

Σώπα, μη μιλάς, είναι ντροπή,
κόψε τη φωνή σου, σώπασε επιτέλους.
Κι αν ο λόγος είναι αργυρός, η σιωπή είναι χρυσός.
Τα πρώτα λόγια που άκουσα από παιδί.
Έκλαιγα, γέλαγα, έπαιζα, μου λέγανε: «Σώπα».

• Δημήτρης Καιρίδης
• Ζωή Κωνσταντοπούλου
• Ναζίμ Ασίν
• Σώπα μη μιλάς