Συναγερμός στην Πελοπόννησο: Η κλιματική κρίση χτυπά τα εμβληματικά δάση

Στη νότια Πελοπόννησο, το ελληνικό έλατο δεσπόζει στο τοπίο. Τα βαθυπράσινα, αργά αναπτυσσόμενα, κωνοφόρα καθορίζουν εδώ και αιώνες τα ορεινά δάση της περιοχής, ευδοκιμώντας σε βουνά και πετρώδη εδάφη. Για γενιές, αποτελούσαν ένα από τα πιο ανθεκτικά είδη της χώρας, με ασυνήθιστη ικανότητα να αντέχουν την ξηρασία, τα έντομα και τις δασικές πυρκαγιές που περιοδικά πλήττουν τα μεσογειακά οικοσυστήματα. Τα ελληνικά αυτά δάση ζουν με τη φωτιά όσο θυμάται κανείς. Έτσι, όταν ο Δημήτρης Αυτζής, ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών (ΙΔΕ) του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, στάλθηκε για να καταγράψει τις επιπτώσεις μιας ανοιξιάτικης πυρκαγιάς στην περιοχή, τίποτα δεν έμοιαζε ασυνήθιστο. Είχε περπατήσει σε αμέτρητα καμένα τοπία, εντοπίζοντας τις αναμενόμενες εστίες νεκρών δέντρων, αλλά και εκείνα που είχαν επιβιώσει από τη φωτιά.

Αυτή τη φορά, όμως, κάτι δεν πήγαινε καλά σχεδόν από την πρώτη στιγμή. Η κλίμακα δεν ταίριαζε. Καθώς ο Αυτζής και οι συνεργάτες του προχωρούσαν βαθύτερα στο δάσος, οι γνώριμες εικόνες ενός μεταπυρικού τοπίου έδιναν τη θέση τους σε κάτι πολύ πιο ανησυχητικό. «Υπήρχαν εκατοντάδες και εκατοντάδες εκτάρια χαμένων δέντρων», λέει – όχι μόνο όσα χάθηκαν από τη φωτιά, αλλά και μεγάλες εκτάσεις νεκρών ή ετοιμοθάνατων δέντρων ανάμεσα στο πράσινο, εκεί όπου οι φλόγες δεν είχαν φτάσει. Στα βουνά της Πελοποννήσου, ολόκληρες εκτάσεις πράσινου δάσους μετατρέπονται σε πορτοκαλί, καθώς τα μακρόβια έλατα ξεραίνονται και πεθαίνουν. Το μέγεθος της καταστροφής ξεπερνούσε κατά πολύ ό,τι είχε δει ο Αυτζής τα προηγούμενα χρόνια, σε τέτοιο βαθμό που τον ανάγκασε να επικοινωνήσει άμεσα με το υπουργείο Περιβάλλοντος και να σημάνει συναγερμό. «Η έκταση της ζημιάς ήταν τεράστια», λέει.

Ερευνητές σε όλη την Ελλάδα και την κεντρική Ευρώπη προειδοποιούν εδώ και χρόνια ότι η κλιματική κατάρρευση θα ωθήσει τα τοπικά οικοσυστήματα σε άγνωστα νερά. Οι πυρκαγιές δεν είναι κάτι νέο: σύμφωνα με στοιχεία του Global Forest Watch, μεταξύ 2001 και 2024 η Ελλάδα έχασε 200.000 εκτάρια (500.000 στρέμματα) δέντρων λόγω φωτιάς. Όμως οι πυρκαγιές δεν είναι το μόνο που σκοτώνει τα δέντρα, και οι παράγοντες που διαμορφώνουν το μεταπυρικό τοπίο έχουν αλλάξει δραματικά τα τελευταία πέντε χρόνια. Αυτό που είδε ο Αυτζής ήταν το αποτέλεσμα πολλαπλών πιέσεων που δρουν σωρευτικά, καθεμία ενισχυμένη από την κλιματική κρίση.

Η πρώτη είναι η σοβαρή και παρατεταμένη ξηρασία, που πλέον αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό του ελληνικού κλίματος. Η ξηρότητα επιτείνεται από τη σταθερή μείωση της χειμερινής χιονοκάλυψης. Μελέτη του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Έρευνας και Βιώσιμης Ανάπτυξης και του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών έδειξε ότι μεταξύ 1991 και 2020 η Ελλάδα έχανε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονοκάλυψης τον χρόνο, διαβρώνοντας μία από τις σημαντικότερες πηγές αργής απελευθέρωσης υγρασίας. Έπειτα έρχονται οι βιολογικές συνέπειες. Τα υποβαθμισμένα από την ξηρασία εδάφη και η μείωση των υπόγειων υδάτων αποδυναμώνουν τα έλατα, δημιουργώντας πρόσφορο έδαφος για τα έντομα. «Γνωρίζουμε ότι η έντονη ξηρασία εξασθενεί τα δέντρα», λέει ο Αυτζής. «Όταν όμως κοιτάξαμε πιο προσεκτικά, διαπιστώσαμε ότι οι φλοιοφάγοι σκαθάρια είχαν εκμεταλλευτεί την κατάσταση. Επιτίθονταν στα δέντρα».

Τα φλοιοφάγα έντομα – ιδιαίτερα εκείνα της υποοικογένειας Scolytinae – έχουν αναδειχθεί τα τελευταία δύο χρόνια σε αυξανόμενη απειλή για τα ήδη καταπονημένα ελληνικά δάση. Το όνομά τους προέρχεται από το γεγονός ότι τρυπούν κάτω από τον φλοιό, διακόπτοντας τα συστήματα που χρησιμοποιούν τα δέντρα για τη μεταφορά νερού και θρεπτικών συστατικών. Μόλις εγκατασταθούν σε έλατα που βρίσκονται υπό στρες λόγω ξηρασίας, οι πληθυσμοί τους μπορούν να αυξηθούν ραγδαία. «Όταν ένας πληθυσμός φτάσει σε επίπεδα έξαρσης», λέει ο Αυτζής, «είναι εξαιρετικά δύσκολο να τεθεί ξανά υπό έλεγχο».

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Οι εξάρσεις φλοιοφάγων εντόμων αποτελούν πλέον ευρύτερο ευρωπαϊκό πρόβλημα, λέει ο Αυτζής, αντικατοπτρίζοντας μοτίβα που παρατηρούνται και αλλού στην ήπειρο. «Η νότια Ευρώπη ίσως είναι πιο ευάλωτη», σημειώνει, «αλλά παρατηρούμε παρόμοιες δυναμικές σε χώρες όπως η Ισπανία». Το συμπέρασμα είναι ανησυχητικό: δείχνει ότι τα αίτια της μαζικής νέκρωσης στην Πελοπόννησο δεν είναι τοπικές ανωμαλίες, αλλά συμπτώματα μιας ευρύτερης οικολογικής μεταβολής.

Ωστόσο, μέσα στις επιταχυνόμενες πιέσεις της κλιματικής κρίσης, υπάρχουν και συγκρατημένες νότες αισιοδοξίας. Ο Νίκος Μάρκος, δασολόγος – κλιματολόγος στο ΙΔΕ, επισημαίνει την αναγεννητική ικανότητα των μεσογειακών οικοσυστημάτων. «Η μεταπυρική αναγέννηση μπορεί να είναι αρκετά ικανοποιητική», λέει, «ακόμη και σε ορισμένες περιοχές της Πελοποννήσου». Η αποκατάσταση, όμως, είναι αργή και άνιση. «Δεν είναι κάτι που μπορούμε να δούμε τον πρώτο χρόνο», προσθέτει ο Μάρκος. «Μπορεί να χρειαστούν τέσσερα ή πέντε χρόνια».

Ο Αυτζής είναι ρεαλιστής όταν μιλά για το τι απαιτείται για την προστασία των ορεινών δασών της Ελλάδας. «Θα είμαι ειλικρινής», λέει. «Η κυβέρνηση και τα υπουργεία πρέπει να αναλάβουν την πρωτοβουλία και να κινητοποιήσουν την απαραίτητη χρηματοδότηση για να αντιμετωπιστεί αυτό το πρόβλημα». Ορισμένα βήματα, όπως σημειώνει, είχαν ήδη ξεκινήσει μέχρι τη στιγμή που κατέθεσε την έκθεσή του για την Πελοπόννησο. «Επικοινώνησαν με τις μεγάλες περιφερειακές δασικές υπηρεσίες και ρώτησαν πόση χρηματοδότηση χρειάζεται», λέει. «Αυτό που έχει σημασία τώρα είναι αν αυτά τα σχέδια θα εφαρμοστούν στην πράξη».

Όταν ερωτάται αν τα μεταβαλλόμενα μετεωρολογικά πρότυπα της Ελλάδας είναι πιθανό να επιταχυνθούν περαιτέρω και αν αυτό συνιστά υπαρξιακή απειλή για τα δάση της νότιας Ευρώπης, ο Αυτζής κάνει μια παύση. «Δεν υπάρχει χρόνος για απαισιοδοξία», λέει. «Αλλά έχουμε πολλή δουλειά να κάνουμε». Τα εργαλεία, τονίζει, υπάρχουν ήδη. «Έχουμε τη γνώση. Έχουμε τους επιστήμονες. Τώρα πρέπει να αρχίσουμε να βγαίνουμε και να μιλάμε γι’ αυτό», λέει. «Γιατί αυτό που βλέπουμε τώρα θα γίνεται όλο και πιο συχνό και πιο έντονο».

Πηγή: theguardian

• δάση
• έλατα
• Πελοπόννησος