Το αρχοντικό των Μπενιζέλων, το τελευταίο κονάκι της Αθήνας

Στην καρδιά της Αθήνας, το σπίτι των Μπενιζέλων στέκεται ως ένας σπάνιος και πολύτιμος μάρτυρας μιας άλλης εποχής. Η αξία του είναι ανεκτίμητη, καθώς αποτελεί το τελευταίο σωζόμενο κονάκι στην πρωτεύουσα και ένα από τα ελάχιστα παραδείγματα παρόμοιων αρχοντικών που διατηρούνται σε ολόκληρη τη νότια Ελλάδα. Αυτά τα «κονάκια» ήταν οι χαρακτηριστικές αστικές κατοικίες της ανώτερης τάξης που κυριαρχούσαν στις πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καλύπτοντας μια περίοδο από τα μέσα του 17ου έως και τις αρχές του 19ου αιώνα, τόσο στην περιοχή των Βαλκανίων όσο και στη Μικρά Ασία.

Η σημερινή αποκατεστημένη μορφή του αρχοντικού, η κατασκευή του οποίου ανάγεται στον 17ο ή στις αρχές του 18ου αιώνα, ξεχωρίζει για τη λιτότητα των μορφών της. Η αρχιτεκτονική του ανταποκρίνεται πλήρως στον τρόπο ζωής εκείνης της εποχής, με την κάτοψη του ορόφου να οργανώνεται γύρω από ένα ευρύχωρο χαγιάτι που λειτουργεί ως κεντρικός χώρος αναφοράς. Το κτίριο αυτό στήθηκε πάνω σε δύο παλαιότερες, λιθόκτιστες οικοδομές, οι οποίες ενσωματώθηκαν έξυπνα στο ισόγειό του. Αυτές οι παλαιότερες δομές φέρουν μια βαριά ιστορική κληρονομιά, καθώς η παράδοση τις συνδέει άμεσα με το σπίτι της Οσίας Φιλοθέης (1545;-1589), η οποία ήταν γόνος της αρχοντικής αθηναϊκής οικογένειας των Μπενιζέλων.

Από αρχιτεκτονικής πλευράς, το αρχοντικό είναι ένα διώροφο ορθογώνιο κτίσμα, με διαστάσεις 9,30 επί 23,70 μέτρα. Υψώνεται στο κέντρο της ιδιοκτησίας και διαθέτει δύο αυλές, τη βόρεια και τη νότια. Η δομή του είναι χαρακτηριστική, με ένα στιβαρό λιθόκτιστο ισόγειο που έρχεται σε αντίθεση με την κατά βάση ξύλινη ανωδομή του ορόφου.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Αλέξανδρος Μπελτές

Το ισόγειο, το οποίο αποτελείται από τρεις κλειστούς χώρους και μια στοά, φιλοξενούσε παραδοσιακά τις βοηθητικές λειτουργίες και τις οικονομικές δραστηριότητες της οικίας. Στους χώρους αυτούς διατηρούνται ακόμη στοιχεία που μαρτυρούν την πλούσια και πολύπλοκη οικοδομική ιστορία του σπιτιού. Ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η εντυπωσιακή τοξοστοιχία της στοάς, η οποία στηρίζεται σε λεπτούς, μονόλιθους μαρμάρινους κίονες που φέρουν κιονόκρανα περίτεχνα διακοσμημένα με φύλλα καλάμου και άκανθας.

Ανεβαίνοντας στον όροφο, ο επισκέπτης βρίσκεται στον κύριο χώρο διαβίωσης της οικογένειας. Ο όροφος είναι κατασκευασμένος κυρίως από ξυλόπηκτους τοίχους (τεχνική γνωστή και ως «τσατμάς»). Η κάτοψή του οργανώνεται γύρω από δύο βασικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής του κονακιού. Το ένα είναι ο «οντάς», δηλαδή το δωμάτιο-μονάδα που εξυπηρετούσε όλες τις καθημερινές δραστηριότητες, από τον ύπνο και το φαγητό μέχρι την υποδοχή. Το δεύτερο και κεντρικό στοιχείο είναι το «χαγιάτι», ένας ευρύχωρος, ανοιχτός διάδρομος που λειτουργούσε ως χώρος διημέρευσης και έδινε πρόσβαση στα δωμάτια. Στα άκρα του διαμορφώνονταν καθιστικά, οι λεγόμενοι «σοφάδες», ενώ στο κέντρο του, με προσανατολισμό προς τον νότο, βρισκόταν ο «ορτά-σοφάς».

Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά των χώρων του ορόφου ήταν η ευέλικτη επίπλωση και η εσωτερική διαμόρφωση, η οποία μπορούσε να αλλάζει κατά τη διάρκεια της ημέρας για να καλύψει τις διαφορετικές ανάγκες των κατοίκων. Οι προσεγμένες ξυλοκατασκευές και τα εξαιρετικά δείγματα ξυλόγλυπτης διακόσμησης που συναντά κανείς σε αυτόν τον όροφο, είναι τυπικά στοιχεία της υψηλής αισθητικής και της δεξιοτεχνίας που χαρακτήριζε τα κονάκια εκείνης της περιόδου.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την ιστορία του χώρου, τους θεματικούς άξονες της εκθεσιακής αφήγησης, το ωράριο λειτουργίας του μνημείου ή τις διαθέσιμες εκπαιδευτικές δράσεις, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ανατρέξουν στην επίσημη ιστοσελίδα https://archontiko-mpenizelon.gr/el.

Θα θέλατε να αναζητήσω πληροφορίες για άλλα σημαντικά μνημεία της οθωμανικής περιόδου που σώζονται στην Αθήνα;

• αρχοντικό των Μπενιζέλων