Το δίλημμα της ΕΕ: Πώς ο Τραμπ θα την αναγκάσει να επιλέξει κατεύθυνση

Το μπαράζ κριτικής που δέχτηκε ο νέος Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ μέχρι την ορκωμοσία του στις 20 Ιανουαρίου, προκάλεσε σχόλια περί διατήρησης της ενότητας και υποστήριξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Άνγκελα Μέρκελ υποσχέθηκε να διατηρήσει την ενότητα μέσω του συνεχούς διαλόγου με τα υπόλοιπα μέλη. Ο Ολλανδός πρωθυπουργός Μαρκ Ρούτε έκανε έκκληση για μια νέα προσήλωση στην οικονομία, ενώ ο αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Φρανς Τίμμερμανς προειδοποίησε τους σκεπτικιστές να μην υποτιμούν την αποφασιστικότητα της Ένωσης. 

Το ερώτημα είναι εάν η ανανεωμένη τους αφοσίωση είναι αρκετή για να αντιμετωπίσει τις αδυναμίες στη δομή της ΕΕ που αγνοούνται εδώ και χρόνια. Μετά την ενοποίηση που έφερε το ενιαίο νόμισμα και την επέκταση στα ανατολικά, στην ΕΕ έχουν προκύψει ερωτήματα του τύπου πόσο μακριά να τραβήξει τους φόρους και τα χρέη, πόσα να ξοδέψει στην άμυνα και εάν θα πρέπει να υιοθετήσει κοινή εξωτερική πολιτική με γείτονες όπως η Ρωσία και η Λιβύη.

Με την απόφαση του ΗΒ να γυρίσει την πλάτη στην ΕΕ ανάβοντας το πράσινο φως για λαϊκίστικες εκστρατείες σε όλη την ήπειρο, οι υπερασπιστές της ένωσης βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα επείγον δίλημμα του “πόση ένωση είναι διατεθειμένοι να οικοδομήσουν” ως απάντηση. Οι οχληρές παρεμβάσεις του Τραμπ συσσωρεύουν επιπλέον πίεση για προσαρμοστικότητα, αλλιώς αναμένεται οι  αμφιβολίες για την μακροβιότητα του εγχειρήματος να πληθύνουν.

«Η επίδραση του Τραμπ είναι ότι η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει πολύ σύντομα τι είδους Ευρώπη θέλει,» λέει σε τηλεφωνική συνέντευξη ο Γκούντραμ Γουλφ, διευθυντής του Ινστιτούτου Bruegel με έδρα τις Βρυξέλλες. «Αυτό αποτελεί σημαντικό πρόβλημα γιατί πρέπει να αντιδράσουμε τώρα, όμως υπάρχει πολλή άρνηση.»

Η κριτική του Τραμπ

Ο Τραμπ κατακεραύνωσε σε συνέντευξή του την ΕΕ στιγματίζοντάς την ως όχημα γερμανικής επικυριαρχίας. Είπε ότι και άλλες χώρες θα ακολουθήσουν το ΗΒ χαρακτηρίζοντας τη Βορειοατλαντική Συμμαχία, τον εγγυητή της αμερικανικής στρατιωτικής υποστήριξης στην Ευρώπη «απαρχαιωμένη» ενώ παράλληλα κάνει τα γλυκά μάτια στη Ρωσία.

Απευθυνόμενος στο έθνος από τα σκαλιά του Καπιτωλίου, είπε ότι είναι καιρός να βάλουμε «πρώτη την Αμερική» στις σχέσεις με τις άλλες χώρες. Παρουσίασε τις ΗΠΑ ως τη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο και τη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη, μια χώρα που σπαράσσεται εξαιτίας των χαλαρών συνόρων, των μη ισορροπημένων συμμαχιών και των κακών εμπορικών συμφωνιών.

Παρά την υπερβολή, υπάρχει ένα στοιχείο αλήθειας στην κριτική από τον Τραμπ. Οι πολιτικοί και οι ψηφοφόροι στη νότια Ευρώπη ενοχλήθηκαν από τις απαιτήσεις της Γερμανίας κατά τη διάρκεια της κρίσης στην ευρωζώνη, ενώ οι ηγέτες του μεγαλύτερου οικονομικού μπλοκ έχουν συνείδηση ότι βασίζονταν στη στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ για δεκαετίες.

Ένα σχέδιο ενσωμάτωσης που υπέδειξαν ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλωντ Γιούνκερ ο Πρόεδρος της ΕΕ Ντόναλντ Τασκ και ο Ευρωπαίος Κεντρικός Τραπεζίτης Μάριο Ντράγκι παραμένει καταχωνιασμένο σε συρτάρι στις Βρυξέλλες, ενώ μια μετά το Μπρέξιτ πρωτοβουλία για τη δημιουργία μιας αμυντικής συνεργασίας δεν έχει αποδώσει παρά ασαφείς υποσχέσεις.

Το τέλος του ονείρου

Στο Νταβός της Ελβετίας ο Ολλανδός πρωθυπουργός Ρούτε διακήρυξε ότι το όνειρο των ιδρυτών της ΕΕ για μια «ακόμη πιο στενή ένωση» είναι νεκρό και είπε ότι οι ηγέτες του σήμερα πρέπει να επικεντρωθούν στο πώς θα κάνουν την οικονομία να δουλέψει,  υπογραμμίζοντας ένα από τα πιο επίμονα σημεία τριβής στην ένωση.

«Θα παλέψω για μια ΕΕ που επιστρέφει στον πυρήνα της, στην οποία τα κράτη μέλη εφαρμόζουν αυτό που υποσχέθηκαν να κάνουν με το σύμφωνο σταθερότητας και ανάπτυξης,» είπε σε συνέντευξη στο Bloomberg. «Έτσι ναι, μεταρρυθμίσεις στην Ολλανδία, αλλά και στη Γαλλία και την Ιταλία.»

Τόσο ο Ρούτε, όσο και ο Γιενς Στόλτενμπεργκ, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, είπε ότι τα κράτη της ΕΕ πρέπει να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες. Ο Τραμπ την Παρασκευή παραπονέθηκε ότι για δεκαετίες οι ΗΠΑ «χρηματοδοτούν τους στρατούς των άλλων χωρών.»

Τα προβλήματα της Ευρώπης έρχονται στο προσκήνιο, καθώς οι κυβερνήσεις σε Ολλανδία, Γαλλία και Γερμανία – τρεις εκ των έξι ιδρυτικών μελών – βρίσκονται ενώπιον εκλογών στις οποίες οι εκλογείς που αισθάνονται ότι έχουν παραμεληθεί ή αγνοηθεί από το κατεστημένο εγκαταλείπουν την ΕΕ προς αναζήτηση άλλων, στενότερων εθνικιστικών συμφερόντων. Ενώ ο Τραμπ και η εκστρατεία του Μπρέξιτ εκμεταλλεύτηκαν αυτή τη δυσαρέσκεια, οι ηγέτες της Ευρώπης παλεύουν να ψελλίσουν πώς θα γυρίσουν τα πράγματα για τους εκλογείς τους.

«Μας λείπει το όραμα,» λέει ο Ιταλός υπουργός των Οικονομικών Πιερ Κάρλο Παντοάν σε μια συζήτηση στο Νταβός. «Αυτή είναι μια πρόκληση που θέτουν ο Τραμπ και το Μπρέξιτ. Εκείνοι έχουν όραμα, εμείς όχι.»

Και τώρα τι;

Αντί να καταρτίσει ένα μεγαλόπνοο σχέδιο, η πιο ισχυρή μορφή της Ευρώπης, η Γερμανίδα Καγκελάριος Μέρκελ, υπερασπίζεται την πραγματιστική προσέγγιση των προκλήσεων, με τη συρραφή απαντήσεων για την ελληνική κρίση χρέους, την αρχή της δημιουργίας μιας τραπεζικής ένωσης και τη αντιμετώπιση της ρωσικής επιθετικότητας στην Ουκρανία.

«Η ουσία είναι ότι η Ευρώπη δεν αφήνεται να διαιρεθεί – και θα το φροντίσει αυτό μέσω πολύ έντονων επαφών,» είπε σε συνέντευξη Τύπου στο Βερολίνο.

Οι επενδυτές που υποστήριξαν τη Μέρκελ στο παρελθόν έχουν λάβει σημαντικά οφέλη. Ο δείκτης του Μπλούμπεργκ για τα ελληνικά ομόλογα έχει υπερδιπλασιαστεί μετά την επίτευξη της Καγκελαρίου μιας συμφωνίας για να κρατήσει το ασθενέστερο μέλος της ένωσης εντός. Αλλά οι Γερμανοί ψηφοφόροι μπορεί να μη δώσουν αυτή τη φορά στη Μέρκελ το ίδιο περιθώριο για την επίτευξη συμφωνιών κεκλεισμένων των θυρών με άλλα κράτη-μέλη, όπως στο παρελθόν.

Η Γερμανίδα ηγέτιδα έχει τη μάχη των εκλογών μπροστά της αυτό το φθινόπωρο και θα είναι η σκληρότερη της σταδιοδρομίας της. Δέχτηκε σφοδρή κριτική πέρυσι για το άνοιγμα των συνόρων σε σχεδόν ένα εκατομμύριο μετανάστες – κίνηση που ο Τραμπ χαρακτήρισε «καταστροφικό λάθος» – και μαζί με τους ακροδεξιούς ευρωσκεπτικιστές του Alternative for Germany να ενισχύονται από την οργή των ψηφοφόρων, ακόμα και οι σύμμαχοι της Μέρκελ την πιέζουν να επικεντρωθεί στις τοπικές ανάγκες αντί για τα προβλήματα της Ευρώπης.

Ντράγκι και Σόιμπλε

«Μπορούν ο Ντράγκι και ο Σόιμπλε να τα βρουν;»

Αυτό καθιστά δυσκολότερο να φανταστούμε τους Γερμανούς να αποδέχονται τον συμβιβασμό που απαιτείται για να χρηματοδοτήσει η κυβέρνηση την πλήρη οικονομική ένωση της Ευρώπης, ειδικά με τον υπουργό Οικονομικών Βόλφγκανγκ Σόιμπλε να τροφοδοτεί την άρνηση στη νομισματική πολιτική που άσκησε ο κεντρικός τραπεζίτης Μάριο Ντράγκι για να κρατήσει την ένωση ακέραιη.

Καθώς οι τιμές στη Γερμανία ανεβαίνουν, κάτι που αποτελεί εθνική εμμονή μετά την έκρηξη του πληθωρισμού τη δεκαετία του 1920, ο Σόιμπλε σηματοδοτεί αυξανόμενη δυσαρέσκεια για τις προσπάθειες του Ντράγκι να τονώσει τις τιμές στην ευρωζώνη ως όλον.

«Θα μπορέσει το Κέντρο να είναι αρκετά συμπαγές ώστε να μην πάρουν τον έλεγχο τα άκρα;» αναρωτήθηκε ο Ρέυ Ντάλιο, ο δισεκατομμυριούχος ιδρυτής του αμοιβαίου κεφαλαίου Bridgewater Associates που καθόταν δίπλα στον Παντοάν στο Νταβός. «Μπορούν ο Ντράγκι και ο Σόιμπλε να τα βρουν;»

Με τα αντι-ευρωπαϊκά κόμματα ήδη στην εξουσία σε κάποια ανατολικά μέλη, τη συμφωνία για τις κυρώσεις στη Ρωσία να παραπαίουν και τις κυβερνήσεις να εφαρμόζουν τους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ όποτε τις συμφέρει, τα σημάδια μέχρι τώρα δείχνουν ότι ο αγώνας του Κέντρου θα είναι μακρύς.

Πηγή: Bloomberg Politics

• Άνγκελα Μέρκελ
• Ευρωπαϊκή Ένωση
• Ντόναλντ Τραμπ