«Βυθίσατε το Χόρα»: Το παρασκήνιο της μεγάλης κρίσης του Αιγαίου στις 6 Αυγούστου 1976

Στις 6 και 7 Αυγούστου 1976, το τουρκικό ερευνητικό σκάφος «Χόρα» κινήθηκε σε περιοχές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας βορειοανατολικά της Λέσβου, προκαλώντας τη σοβαρότερη ελληνοτουρκική κρίση μετά την εισβολή στην Κύπρο. Η Αθήνα έθεσε τις Ένοπλες Δυνάμεις σε συναγερμό, προσέφυγε στον ΟΗΕ και στη Χάγη, ενώ από εκείνες τις ημέρες γεννήθηκε η πολιτική φράση που έμεινε στην ιστορία: «Βυθίσατε το Χόρα».

Πότε βγήκε το «Χόρα» στο Αιγαίο

Το βράδυ της 6ης Αυγούστου 1976 το «Χόρα» εισήλθε στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, πλέοντας βορειοανατολικά της Λέσβου. Το πρωί της 7ης Αυγούστου καταγράφηκε νέα κίνηση στην ίδια ευρύτερη θαλάσσια ζώνη, με την ένταση να ανεβαίνει επικίνδυνα.

Το πλοίο, ηλικίας περίπου 40 ετών τότε, είχε ναυπηγηθεί στη Γερμανία στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως σκάφος διάσωσης. Μετά τον πόλεμο περιήλθε στους Βρετανούς και αργότερα αγοράστηκε από τουρκική κρατική τράπεζα που υπαγόταν στο υπουργείο Συγκοινωνιών. Το 1975, η κυβέρνηση του Μπουλέντ Ετσεβίτ αποφάσισε τη μετασκευή του σε σεισμογραφικό σκάφος.

Στόχος της αποστολής ήταν η πραγματοποίηση σεισμικών ερευνών σε περιοχές όπου η Άγκυρα αμφισβητούσε τα δικαιώματα της Ελλάδας επί της υφαλοκρηπίδας.

Γιατί ξέσπασε η κρίση του 1976

Η αντιπαράθεση είχε ξεκινήσει νωρίτερα. Την 1η Νοεμβρίου 1973 η Τουρκία διατύπωσε για πρώτη φορά διεκδικήσεις σε τμήματα της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, ενώ στις 29 Μαΐου 1974 ανακοίνωσε την πρόθεσή της να διεξαγάγει σεισμογραφικές έρευνες στο Αιγαίο με τη συνοδεία πολεμικών πλοίων.

Στο επίκεντρο βρίσκονταν δύο ζητήματα που παραμένουν κρίσιμα έως σήμερα: η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης. Η τουρκική πλευρά αμφισβητούσε ότι τα ελληνικά νησιά διαθέτουν πλήρη δικαιώματα υφαλοκρηπίδας, ενώ έθετε και θέμα για την πιθανή επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.

Πώς αντέδρασε η Ελλάδα

Η έξοδος του «Χόρα» προκάλεσε άμεσο στρατιωτικό συναγερμό. Πλοία του Πολεμικού Ναυτικού και αεροσκάφη της Πολεμικής Αεροπορίας παρακολουθούσαν στενά την πορεία του σκάφους, την ώρα που η Τουρκία ανέπτυσσε επίσης πολεμικά πλοία και μαχητικά αεροσκάφη.

Η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή επέλεξε να κινηθεί κυρίως στη διπλωματική και νομική οδό. Η Ελλάδα προσέφυγε στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και, στις 10 Αυγούστου 1976, κατέθεσε προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ζητώντας ασφαλιστικά μέτρα.

Το Δικαστήριο δεν αναγνώρισε δικαιοδοσία για να εξετάσει την ουσία της διαφοράς. Παρ’ όλα αυτά, η προσφυγή κατέγραψε διεθνώς την ελληνική θέση και ανέδειξε τη διαμάχη της υφαλοκρηπίδας ως κεντρικό ζήτημα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Είπε πράγματι ο Ανδρέας Παπανδρέου «Βυθίσατε το Χόρα»;

Η φράση αποδόθηκε στον Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος βρισκόταν τότε στην Αλεξανδρούπολη ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Η ακριβής διατύπωσή της παραμένει αντικείμενο συζήτησης.

Η επικρατέστερη εκδοχή αναφέρει ότι ο Παπανδρέου απάντησε σε πολίτη πως δεν θα έλεγε να βυθιστεί το «Χόρα», αλλά ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να το συλλάβει. Ωστόσο, ο Τύπος της εποχής αποτύπωσε τη φράση ως «Βυθίσατε το Χόρα», μετατρέποντάς την σε πολιτικό σύμβολο αποφασιστικότητας.

Πώς έληξε η κρίση και τι προέβλεπε η Συμφωνία της Βέρνης

Το «Χόρα» παρέμεινε στο Αιγαίο για περίπου δέκα ημέρες και στις 17 Αυγούστου 1976 επέστρεψε στη Σμύρνη. Η αποχώρησή του δεν έλυσε τη διαφορά, αλλά περιόρισε τον άμεσο κίνδυνο στρατιωτικής σύγκρουσης.

Λίγους μήνες αργότερα, στις 11 Νοεμβρίου 1976, Καραμανλής και Ετσεβίτ υπέγραψαν τη Συμφωνία της Βέρνης. Οι δύο πλευρές δεσμεύτηκαν να αποφύγουν μονομερείς έρευνες πέρα από τα χωρικά ύδατα και να αναζητήσουν λύση μέσω διαπραγματεύσεων.

Η κρίση του «Χόρα» καθόρισε τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίζονταν οι επόμενες εντάσεις στο Αιγαίο. Το ίδιο πλοίο, μετονομασμένο αργότερα σε «Σισμίκ», θα επέστρεφε στο επίκεντρο νέας σοβαρής κρίσης το 1987.

• Ανδρέας Παπανδρέου
• Κωνσταντίνος Καραμανλής
• Του​ρκία
• χώρα