12 Οκτωβρίου 1944 – Η μέρα που η Αθήνα ανάσανε ελεύθερη: Από τον λιμό και την κατοχή στη λαϊκή ανάταση και τη νέα κρίση (Βίντεο)

Η 12η Οκτωβρίου 1944 παραμένει μια από τις πιο συγκλονιστικές ημερομηνίες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ύστερα από 1264 ημέρες κατοχής, η Αθήνα ξημέρωσε ελεύθερη. Οι γερμανικές φάλαγγες εγκατέλειπαν την πόλη, οι κάτοικοι πλημμύριζαν τους δρόμους με ελληνικές σημαίες και τραγούδια, και η ψυχή ενός λαού, που είχε περάσει μέσα από πείνα, τρόμο και απώλεια, έβρισκε ξανά ανάσα.

Όμως η απελευθέρωση δεν ήταν το τέλος του εφιάλτη — ήταν η αρχή μιας νέας, σύνθετης εποχής, όπου οι ήρωες της Αντίστασης, οι πολιτικές αντιθέσεις και οι μεγάλες δυνάμεις θα όριζαν τη μοίρα της χώρας.

Η μαύρη σκιά της Κατοχής

Από τον Απρίλιο του 1941 η Ελλάδα βυθίστηκε σε μια από τις σκοτεινότερες περιόδους της. Η χώρα χωρίστηκε σε γερμανική, ιταλική και βουλγαρική ζώνη κατοχής, ενώ οι λεγόμενες «δαπάνες κατοχής» προκάλεσαν οικονομική καταστροφή. Ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε, το νόμισμα κατέρρευσε και ο χειμώνας του 1941-42 έφερε το απόλυτο δράμα: τον λιμό.

Περισσότεροι από 250.000 Έλληνες πέθαναν από την πείνα, εκ των οποίων 45.000 μόνο στην Αθήνα, όπου οι δρόμοι γέμισαν με σκιές ανθρώπων. Οι νεκροί του λιμού θάφτηκαν βιαστικά σε ανώνυμους τάφους· μεταπολεμικά, τα οστά τους τοποθετήθηκαν σε έναν λιτό κοινό τάφο με την επιγραφή «Θύματα Κατοχής 1941–1944».

Η πρωτεύουσα γνώρισε επίσης μαζικές συλλήψεις, εκτελέσεις και βασανιστήρια. Περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν στα χρόνια της Κατοχής. Κι όμως, μέσα από αυτή τη φρίκη γεννήθηκε κάτι ανθεκτικότερο από τον φόβο: η Αντίσταση.

Το ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ και το ξύπνημα της Αντίστασης

Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1941 από το ΚΚΕ και άλλες δημοκρατικές οργανώσεις. Τον Φεβρουάριο του 1942 ιδρύθηκε το στρατιωτικό του σκέλος, ο ΕΛΑΣ, με επικεφαλής τον Άρη Βελουχιώτη.

Ο Βελουχιώτης ξεκίνησε με λίγους άνδρες στα βουνά της Ευρυτανίας, καίγοντας φορολογικούς καταλόγους και μοιράζοντας τρόφιμα στους χωρικούς – πράξεις που συμβόλιζαν μια νέα εποχή κοινωνικής δικαιοσύνης. Το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ κατέκτησε γρήγορα εδάφη, εγκαθιδρύοντας τη δική του «λαοκρατία» στις ελεύθερες περιοχές.

Παράλληλα, ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα δραστηριοποιήθηκε στην Ήπειρο, αλλά χωρίς τη μαζική απήχηση του ΕΑΜ. Η πιο εμβληματική κοινή τους επιχείρηση ήταν η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου (Νοέμβριος 1942), σύμβολο ενότητας και αντίστασης.

Η Αντίσταση, όμως, δεν ήταν μόνο εθνική· είχε και βαθιά ταξικά χαρακτηριστικά. Το ΕΑΜ υπερασπίστηκε τον λαό απέναντι στους κατακτητές και τους συνεργάτες τους, ενισχύοντας την ιδέα μιας νέας, δίκαιης κοινωνίας.

Διεθνείς συμφωνίες και το παρασκήνιο της απελευθέρωσης

Το 1944 ο Άξονας κατέρρεε παντού. Οι Σύμμαχοι είχαν μπει στη Ρώμη, είχαν αποβιβαστεί στη Νορμανδία και ο Κόκκινος Στρατός προέλαυνε στα Βαλκάνια. Η απελευθέρωση της Ελλάδας ήταν ζήτημα χρόνου.

Στον Λίβανο (Μάιος 1944), οι εκπρόσωποι των αντιστασιακών οργανώσεων και της εξόριστης κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου συμφώνησαν στη δημιουργία Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.
Λίγους μήνες αργότερα, με τη Συμφωνία της Καζέρτας (26 Σεπτεμβρίου 1944), όλες οι ένοπλες δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένου του ΕΛΑΣ, τέθηκαν υπό τις διαταγές του Βρετανού στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι.

Την ίδια περίοδο, στη Μόσχα, ο Τσώρτσιλ και ο Στάλιν υπέγραψαν τη μυστική «Συμφωνία των Ποσοστών»: 90% βρετανική επιρροή στην Ελλάδα, 10% σοβιετική. Ήταν η στιγμή που καθόρισε τη μεταπολεμική μοίρα της χώρας, προδιαγράφοντας το βρετανικό προβάδισμα στα εσωτερικά της.

Η συμφωνία Φέλμι–Δαμασκηνού: Η πόλη σώζεται

Λίγο πριν την αποχώρηση, ο στρατηγός Χέλμουτ Φέλμι συναντήθηκε μυστικά με τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό. Ο Φέλμι υποσχέθηκε ότι οι Γερμανοί δεν θα καταστρέψουν το φράγμα του Μαραθώνα, την ηλεκτρική εταιρεία ή άλλες υποδομές, εφόσον τους επιτρεπόταν ασφαλής αποχώρηση.

Ο Δαμασκηνός αποδέχθηκε – ρεαλιστικά και πατριωτικά. Έτσι, η Αθήνα παραδόθηκε άθικτη, χωρίς τις καταστροφές που υπέστησαν άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Η «συμφωνία κυρίων», αν και ποτέ επίσημα επιβεβαιωμένη, απέτρεψε μια ανείπωτη τραγωδία.

Η 12η Οκτωβρίου 1944: Η αυγή της ελευθερίας

Το πρωί εκείνης της Πέμπτης, οι τελευταίες γερμανικές φάλαγγες αποχωρούσαν μέσω της Ιεράς Οδού προς την Κόρινθο.
Στις 9:45 π.μ. η ναζιστική σημαία κατέβηκε από την Ακρόπολη, ύστερα από 3 χρόνια και 6 μήνες κατοχής.

Η Αθήνα εξερράγη σε ένα κύμα χαράς. Ο λαός πλημμύρισε τις λεωφόρους φωνάζοντας «ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ». Μαθητές κρατούσαν πικέτες με συνθήματα «Ελευθερία και Λαοκρατία», γυναίκες στα κόκκινα οδηγούσαν άλογα, ενώ πανό με σφυροδρέπανα και γαλανόλευκες σημαίες κυμάτιζαν δίπλα-δίπλα.

Ο δημοσιογράφος Κώστας Παράσχος θυμόταν: «Οι άνθρωποι έκλαιγαν και γελούσαν μαζί. Έσκισαν τα μαύρα ρούχα, έκαψαν τις σβάστικες και τραγουδούσαν τον Εθνικό Ύμνο».

Παρά το χάος, η πόλη παρέμεινε ήρεμη. Ο ΕΛΑΣ περιπολούσε με πειθαρχία, φυλάσσοντας το φράγμα του Μαραθώνα και το εργοστάσιο της ΔΕΗ. Ο Βρετανός σύνδεσμος συνταγματάρχης Σέπαρντ κατέγραψε: «Η πόλη είναι ήρεμη, η τάξη τηρείται από το ΕΑΜ».

Η βρετανική επέμβαση και το κενό εξουσίας

Οι Βρετανοί δεν άφησαν τίποτα στην τύχη. Με την Επιχείρηση ΜΑΝΝΑ, αλεξιπτωτιστές αποβιβάστηκαν στα Μέγαρα και την Ελευσίνα ήδη από τις 12 Οκτωβρίου, εξασφαλίζοντας στρατιωτικό έλεγχο πριν από την άφιξη της κυβέρνησης.

Στις 18 Οκτωβρίου, ο Γεώργιος Παπανδρέου επέστρεψε πανηγυρικά στην Αθήνα μαζί με τον Σκόμπι και τον Βρετανό πρέσβη Ρέτζιναλντ Λίπερ.
Η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας σχηματίστηκε με τη συμμετοχή έξι υπουργών του ΕΑΜ, αλλά η βρετανική επιρροή ήταν απόλυτη.

Η νέα κυβέρνηση βρέθηκε αμέσως αντιμέτωπη με δύο εκρηκτικά ζητήματα:

1. Τι θα γίνει με τα Τάγματα Ασφαλείας, που δεν είχαν διαλυθεί;

2. Πώς θα αφοπλιστεί ο ΕΛΑΣ χωρίς να διαταραχθεί η ισορροπία;

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα θα οδηγούσαν, αναπόφευκτα, στη σύγκρουση του Δεκεμβρίου.

Από την απελευθέρωση στον διχασμό

Μόλις λίγες εβδομάδες μετά την ελευθερία, το πολιτικό σκηνικό αναφλέχθηκε.
Στις 30 Νοεμβρίου 1944 ο Σκόμπι διέταξε τον πλήρη αφοπλισμό όλων των ελληνικών σωμάτων, συμπεριλαμβανομένου του ΕΛΑΣ. Το ΕΑΜ θεώρησε την εντολή μονομερή και οι υπουργοί του παραιτήθηκαν.

Στις 3 Δεκεμβρίου 1944, ειρηνική διαδήλωση του ΕΑΜ στο Σύνταγμα βάφτηκε με αίμα: η αστυνομία άνοιξε πυρ σκοτώνοντας 13 ανθρώπους.
Η Αθήνα ξαναβυθίστηκε στις φλόγες — τα Δεκεμβριανά είχαν αρχίσει.

Η κληρονομιά της 12ης Οκτωβρίου

Η απελευθέρωση της Αθήνας υπήρξε εθνική λύτρωση αλλά και πολιτικός προάγγελος. Ο λαός πίστεψε ότι ερχόταν μια νέα εποχή ελευθερίας και κοινωνικής δικαιοσύνης· όμως οι διεθνείς ισορροπίες και η επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων έκοψαν τον δρόμο της αυτοδιάθεσης.

Η Ελλάδα βγήκε από τη ναζιστική σκλαβιά μόνο για να εισέλθει σε έναν νέο κύκλο εσωτερικών συγκρούσεων, που θα κορυφωθούν με τον εμφύλιο πόλεμο του 1946–49.

Κι όμως, η 12η Οκτωβρίου παραμένει φάρος ελευθερίας. Είναι η μέρα που ο λαός της Αθήνας στάθηκε όρθιος, μετά από 3 χρόνια ταπείνωσης, και ξαναβρήκε τη φωνή του.
Μια ημέρα που δεν ανήκει σε κόμματα ή παρατάξεις, αλλά στη συλλογική μνήμη ενός έθνους που απέδειξε ότι ακόμη και στις πιο σκοτεινές εποχές, η ελπίδα μπορεί να νικήσει.

• Η απελευθέρωση της Αθήνας