Αλλάζει το κληρονομικό δίκαιο από το 2026 – Τι προβλέπεται για χρέη, διαθήκες και δικαιώματα συζύγων, συντρόφων και παιδιών

Η Ελλάδα εισέρχεται σε μια νέα εποχή στο κληρονομικό δίκαιο, καθώς για πρώτη φορά μετά από σχεδόν 80 χρόνια αναμορφώνεται πλήρως το πλαίσιο που διέπει τη διαδοχή, την περιουσία, τις αποποιήσεις και τα δικαιώματα συζύγων και παιδιών. Το σχέδιο νόμου, που ετοιμάστηκε από τη νομοπαρασκευαστική επιτροπή και θα τεθεί σε δημόσια διαβούλευση μέσα στον μήνα, αναμένεται να εφαρμοστεί από το 2026, δημιουργώντας ένα «σύγχρονο, ασφαλές και λειτουργικό πλαίσιο για τις επόμενες γενιές».

Στόχος είναι ο εκσυγχρονισμός των διατάξεων, η προσαρμογή στα νέα κοινωνικά και οικογενειακά δεδομένα, αλλά και η αξιοποίηση της περιουσίας που σήμερα συχνά εγκαταλείπεται λόγω χρεών και αποποιήσεων. Όπως επισημαίνεται, το κληρονομικό δίκαιο έχει «βαθύ κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα» και καλείται να υπηρετήσει τις ανάγκες των επόμενων δεκαετιών.

Παρακάτω παρουσιάζονται οι τέσσερις βασικοί άξονες των αλλαγών και όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν οι πολίτες.

1. Κληρονομικές συμβάσεις – Νέος θεσμός για συμφωνίες πριν από τον θάνατο

Για πρώτη φορά εισάγονται στην Ελλάδα οι κληρονομικές συμβάσεις, που θα λειτουργούν σε δύο μορφές:

• Σύμβαση διάθεσης περιουσίας εν ζωή, με την οποία ο διαθέτης ορίζει τι αφήνει και σε ποιον μετά θάνατον.

• Σύμβαση παραίτησης από κληρονομικό δικαίωμα, στην οποία ο κληρονόμος δηλώνει ότι δεν επιθυμεί να λάβει όσα δικαιούται.

Οι συμβάσεις αυτές δίνουν νέα εργαλεία στους πολίτες, μειώνουν τις οικογενειακές συγκρούσεις και επιτρέπουν καλύτερο προγραμματισμό περιουσιών και επιχειρήσεων.

2. Εξ αδιαθέτου διαδοχή – Ενισχύεται το ποσοστό των συζύγων

Οι αλλαγές είναι σημαντικές, καθώς αναβαθμίζουν τη θέση του επιζώντος συζύγου:

• Όταν υπάρχει ένα παιδί, ο σύζυγος θα κληρονομεί 33% αντί για 25% σήμερα.

• Όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, ο επιζών σύζυγος διατηρεί το 25%.

• Όταν δεν υπάρχουν παιδιά, ο σύζυγος πλέον προηγείται των γονιών, ξαδέλφων ή άλλων συγγενών.
  Δηλαδή, ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί πρώτος, ενισχύοντας τη θέση του έναντι της ευρύτερης οικογένειας.

Πρόκειται για μεταρρύθμιση που αντανακλά τα σημερινά κοινωνικά δεδομένα και την ανάγκη προστασίας της οικογένειας.

3. Σύμφωνο συμβίωσης και σύντροφοι – Ισχυρά κληρονομικά δικαιώματα

Το νέο πλαίσιο αναγνωρίζει ότι η οικογένεια δεν έχει μόνο μία μορφή:

• Τα άτομα με σύμφωνο συμβίωσης αποκτούν ίσα κληρονομικά δικαιώματα με τους συζύγους.

• Για πρώτη φορά, ο επιζών σύντροφος χωρίς σύμφωνο συμβίωσης αποκτά πλήρες κληρονομικό δικαίωμα όταν δεν υπάρχουν άλλοι συγγενείς και η περιουσία του θανόντος θα περνούσε στο Δημόσιο.
  Προϋπόθεση: το ζευγάρι να συζούσε επί τουλάχιστον τρία έτη, και ο σύντροφος να καταθέσει αίτηση μέσα σε τέσσερις μήνες.

Επιπλέον:

• Ο επιζών σύντροφος θα μπορεί να παραμένει στην κοινή κατοικία για έναν χρόνο.

• Αν υπάρχουν παιδιά, η οικογένεια μπορεί να παραμείνει στο σπίτι για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Μια σαφής προσπάθεια προσαρμογής στις σύγχρονες μορφές συμβίωσης.

4. Διαθήκες – Περιορισμοί, νέες δυνατότητες και αυστηροί κανόνες

Το νομοσχέδιο προβλέπει σειρά αλλαγών στις διαθήκες:

Τι παραμένει και τι αλλάζει

• Οι ιδιόγραφες διαθήκες παραμένουν, παρά τις προηγούμενες συζητήσεις περί κατάργησης.
  Για να ισχύσουν όμως, απαιτείται έλεγχος γνησιότητας από μάρτυρες και πραγματογνώμονες:

  • Όταν την προσκομίζουν συγγενείς εκτός παιδιών/συζύγου.

  • Όταν την προσκομίζουν παιδιά ή σύζυγος μετά από έναν χρόνο από τον θάνατο.

Νέες διατάξεις

• Διαθήκη μπορεί πλέον να συντάξει και 16χρονος.

• Άτομα με αναπηρία μπορούν να συντάξουν διαθήκη με τεχνολογικά βοηθήματα (π.χ. φωνητική υποστήριξη).

• Απαγορεύονται οι διαθήκες υπέρ εργαζομένων ή στελεχών ιδρυμάτων (νοσοκομεία, οίκοι ευγηρίας κ.λπ.) όταν ο διαθέτης νοσηλεύεται ή φιλοξενείται σε αυτά.

• Θεσπίζεται ο κανόνας της κληρονομικής ανικανότητας, όταν ο κληρονόμος έχει ποινική καταδίκη κατά της ζωής, υγείας ή γενετήσιας ελευθερίας του διαθέτη.

Ισχυρότερο πλαίσιο, λιγότερα κενά και αυξημένη ασφάλεια για όλους.

5. Αποποιήσεις κληρονομιάς – Τέλος στο άγχος των χρεών

Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της μεταρρύθμισης:

• Ο κληρονόμος δεν θα κινδυνεύει να χάσει δική του περιουσία λόγω χρεών της κληρονομιάς.

Με άλλα λόγια, η ευθύνη του κληρονόμου θα περιορίζεται αποκλειστικά στην κληρονομιαία περιουσία, αποτρέποντας φαινόμενα όπου παιδιά ή σύζυγοι «φορτώνονταν» χρέη που δεν είχαν δημιουργήσει.

Αναμένεται έτσι να μειωθούν οι μαζικές αποποιήσεις, που τα τελευταία χρόνια έχουν φτάσει σε ιστορικά υψηλά, και να αξιοποιηθούν περιουσίες που σήμερα εγκαταλείπονται.

• διαθήκες